Urushlar

Temur

Turk-moʻgʻul fotih (1320-yillar – 1405)

Boshqa maʼnolari uchun qarang: Temur (maʼnolari).

«Tamerlan» shu yerga yoʻnaltiradi. Boshqa maʼnolari uchun qarang: Tamerlan (maʼnolari).

«Tamerlan» shu yerga yoʻnaltiradi. Tamerlan ismli shaxslar uchun qarang: Tamerlan (ism).

Temurb (1320-yillar – 1405-yil 17/18-fevral), shuningdek Tamerlan nomi bilan ham mashhurc, turk-moʻgʻul fotih, Temuriylar sulolasining birinchi hukmdori va hozirgi Afgʻoniston, Eron va Markaziy Osiyo hududlarini boshqargan Temuriylar saltanati asoschisi boʻlgan. U janglarda magʻlubiyatga uchramagan va tarixdagi eng buyuk sarkarda hamda taktikalardan biri, shuningdek eng shafqatsiz va qonli hukmdorlardan biri sifatida keng eʼtirof etiladi. Temur sanʼatning buyuk homiysi ham hisoblanadi: u Ibn Xaldun, Hofiz va Hofizi Abru kabi olim va shoirlar bilan muloqotda boʻlgan. Uning hukmronligi Temuriylar renessansiga yoʻl ochgan.

1320-yillarda Movarounnahrda (hozirgi Oʻzbekiston) turkiylashgan moʻgʻul barlos konfederatsiyasida tugʻilgan Temur 1370-yilga kelib Gʻarbiy Chigʻatoy ulusi ustidan nazoratni qoʻlga kiritgan va oʻsha yerdan Oltin Oʻrda xonlarini, Misr va Suriya mamluklar sultonligini, yuksalib borayotgan Usmonli imperiyasini hamda Hindiston yarimorolidagi Dehli sultonligini magʻlub etgan bir qator harbiy yurishlarni amalga oshirib, shu tariqa islom olamidagi eng qudratli hukmdorga aylangan. Bu fathlar Temuriylar saltanatining barpo etilishiga olib kelgan; saltanat uning vafotidan koʻp oʻtmay parchalanib ketgan. U bir necha tillarni, jumladan, hozirgi oʻzbek va uygʻur tillarining ajdodi boʻlgan chigʻatoy (qarluq turkiy) tilini, shuningdek klassik moʻgʻul va diplomatik yozishmalarda qoʻllagan yangi fors tillarini bilgan.

Temur Yevrosiyo dashtining soʻnggi yirik koʻchmanchi fotihlaridan biri boʻlgan va uning saltanati XVI–XVII asrlardagi yanada tartibli hamda barqaror musulmon porox imperiyalari yuksalishi uchun zamin yaratgan. Temur turk va moʻgʻul nasliga mansub boʻlib, ehtimol hech bir tomondan toʻgʻridan-toʻgʻri avlod boʻlmasa-da, otasi tomonidan Chingizxon bilan umumiy ajdodni ulashgan, garchi baʼzi mualliflar onasi xon avlodidan boʻlishi mumkinligini taxmin qilgan boʻlsa ham. U aniq Chingizxon merosini tiklashga intilgan va oʻzini Moʻgʻullar imperiyasini qayta tiklovchi deb bilgan. Gérard Chaliandga koʻra, Temur oʻzini Chingizxon vorisi deb hisoblagan.

Temur oʻzini «Islom qilichi» deb atagan. U din va sanʼat homiysi boʻlgan, biroq umrining soʻnggi yillarida oʻzini gʻozi (arabcha: غازي, romanizatsiya: ghāzī, soʻzma-soʻz «diniy jangchi») sifatida koʻrsatgan. Hukmronligi oxiriga kelib Temur Chigʻatoy ulusi, Elxonlik va Oltin Oʻrdaning barcha qoldiqlari ustidan toʻliq nazorat oʻrnatgan, hatto Xitoyda Yuan sulolasini tiklashga urinagan. Temur qoʻshinlari koʻp millatli va qoʻrqinchli boʻlib, Osiyo, Afrika va Yevropaning katta qismlarini vayron qilgan. Olimlar uning harbiy yurishlari millionlab odamlar oʻlimiga sabab boʻlganini taxmin qiladi. Zabt etgan barcha hududlar ichida Xorazm eng koʻp azob chekkan, chunki u takror-takror Temurga qarshi isyon koʻtargan. Temur Xorazmga qarshi besh harbiy yurish olib borgan.

U 1411-yildan 1449-yilgacha Markaziy Osiyoni boshqargan Temuriy sulton, astronom va matematik Ulugʻbekning bobosi hamda Boburiylar imperiyasi asoschisi Boburning (1483–1530) katta bobosi (toʻrtinchi avlod) boʻlgan.

Nasab

Temuriy manbalarga koʻra Temur va Chingizxon oʻrtasidagi genealogik aloqa

Tarixchi Peter Jackson Temurning «shubhasiz moʻgʻul nasli»ga ega ekanligi umumiy qabul qilingan deb hisoblaydi. Yazdiyning _Zafarnoma_si, Hofizi Abruning _Zubdat at-tavorix_i va Muizz al-ansob kabi Temuriy tarixlar uning otasi tomonidagi nasabini Chingizxonning erkaklar chizigʻidagi ajdodi Tumbinayxonga bogʻlaydi. Biroq, Rashididdinning _Jomiʻ at-tavorix_i va Moʻgʻullarning maxfiy tarixi Temur qabilasining butunlay Chingizxon bilan umumiy nasabga ega ekanligini koʻrsatgan boʻlsa-da, Temur hayoti davridagi yoki undan oldingi hech qanday yozma dalil uni shaxsan shu chiziqqa bogʻlamaydi.

Temurning moʻgʻul barlos qabilasining dastlabki joylashuvi

Temurning ajdodi Qarochar noʻyon Temuriy asarlarda Tumanayning toʻrtinchi avlod nabirasi sifatida yozilgan; u Chingizxon qoʻl ostida sarkarda boʻlgan va keyinchalik uning oʻgʻli Chigʻatoyga Movarounnahrda biriktirilgan. XIII–XIV asr manbalarida Qarochar haqida koʻp eslatmalar boʻlmasa-da, keyingi Temuriy manbalar uning Moʻgʻullar imperiyasining ilk tarixidagi rolini kuchli taʼkidlagan. Bu tarixlar shuningdek Chingizxon keyinchalik Chigʻatoyning qizini Qarochar bilan nikohlab, «otalik va oʻgʻillik rishtasi»ni oʻrnatganini yozadi. Shu nikohdan kelib chiqqan nasab orqali Temur Chigʻatoy xonlari bilan qarindoshlikni daʼvo qila olgan.

Temurning onasi Tekina xotunning kelib chiqishi unchalik aniq emas. Zafarnoma faqat uning ismini keltiradi, kelib chiqishi haqida maʼlumot bermaydi. 1403-yilda yozgan Ioann III, Soltoniya arxiyepiskopi, uning past naslli ekanligini daʼvo qilgan. Oʻnlab yillar keyin yozilgan Muʻizz al-ansob uning yerlari barloslar bilan chegaradosh boʻlgan Yasaʼuriy qabilasiga aloqadorligini aytadi. Ibn Xaldun Temurning oʻzi onasining nasabini afsonaviy fors qahramoni Manuchehrdan kelib chiqishini taʼriflaganini hikoya qiladi. Ibn Arabshoh uning Chingizxon avlodidan ekanligini taxmin qilgan. XVIII asrdagi Temur kitoblari uni «Sadr ash-sharia»ning qizi deb koʻrsatadi; bu Buxorolik hanafiy olim Ubaydulloh al-Mahbubiyga ishora qiladi deb hisoblanadi.

Temurning deyarli barcha zamondoshlari uni moʻgʻul deb bilgan, jumladan 1401-yilda Damashqda Temur bilan shaxsan uchrashgan Ibn Xaldun, arab tarixchisi Ibn Arabshoh va 1404-yilda Temur bilan uchrashgan Kastiliya elchisi Ruy González de Clavijo. Temur bilan uchrashuvini taʼriflagan asarida Ibn Xaldun uni «moʻgʻullar (mughul) va tatarlar (ṭaṭar) sultoni» deb ataydi va saroy tilini «moʻgʻul tili (al-lisān al-mughulī)» deb taʼriflaydi. U Temur va uning sarkardalariga nisbatan «moʻgʻul» (mughul) atamasi bilan birga «chigʻatoy» (Jaqatay) atamasini ham qoʻllaydi. Klavixo shuningdek Chigʻatoyxon (hukmronligi 1227–1242) vafotidan soʻng Temuriy koʻchmanchilar oʻzlarini chigʻatoylar deb atay boshlaganini va kelib chiqishlarini Chingizxon moʻgʻullari (Tartaros)ga bogʻlaganini yozadi. Ibn Arabshoh Temur qoʻshinini «tatarlar» deb ataydi va Temurning oʻz soʻzlarini keltirib, uni ham, Onadoʻlida yashagan Elxonlik moʻgʻullarining saqlanib qolgan guruhidan boʻlgan Qora tatarlarni ham bir xalqqa mansub deb koʻrsatadi. Mughul atamasi hech qachon zamonaviy maʼnoda moʻgʻul tilida soʻzlashuvchiga nisbatan qoʻllanmagan. _Zafarnoma_da XV asr boshida hozirgi Moʻgʻuliston hududida yashagan moʻgʻullar mughul emas, Qalmaq deb ataladi.

Shunga qaramay, Temur va uning avlodlari (Temuriylar) oʻzlarini moʻgʻul ulusiga mansub deb bilgan va zamondoshlari tomonidan shunday qabul qilingan. Ular oʻzlarini Chigʻatoy moʻgʻullari bilan identifikatsiya qilgan va atrofdagilar ham ularni shunday tanigan. Temurning moʻgʻul identikligi hukmronligini qonuniylashtirish uchun yaratilgan emas; u uning etnik kelib chiqishi va moʻgʻul naslining mahsuli edi.

Ilk yillar

Temurning eng erta maʼlum portreti; vafotidan soʻng darhol, 1405–1409-yillarda, nabirasi Xalil Sulton tomonidan tasvirlangan Temuriylar shajarasi uchun buyurtma qilingan (TSMK, H2152).

Temur Movarounnahrda Kesh shahri (hozirgi Shahrisabz, Oʻzbekiston) yaqinida, Samarqanddan taxminan 80 kilometr janubda, oʻsha paytdagi Chigʻatoy ulusi tarkibida tugʻilgan. Uning ismi Temur ona tili chigʻatoyda «temir» degani (qiyoslang: oʻzbekcha Temir, turkcha Demir). Bu, ehtimol, Chingizxonning tugʻilgandagi ismi Temujin bilan bir ildizdan — umumturkiy *temürči(n) «temirchi» soʻzidan oʻzlashgan.

Keyingi Temuriy sulolaviy tarixlar Temur 1336-yil 8-aprelda tugʻilganini daʼvo qiladi, biroq uning hayoti davridagi manbalarning aksariyati 1320-yillar oxiridagi tugʻilish sanasiga mos keladigan yoshni koʻrsatadi. Bir qator olimlar 1336-yil sanasi Temurni oʻsha yili vafot etgan Elxonlikning soʻnggi hukmdori va Huloku xon avlodi Abu Said Bahodurxon merosi bilan bogʻlash uchun moʻljallangan deb gumon qiladi.

Temur koʻp jihatdan turkiylashgan barlos — moʻgʻul qabilasi aʼzosi edi. Otasi Taragʻoy shu qabilaning kichik zodagoni sifatida taʼriflanadi. Biroq Manz Temur keyinchalik otasining ijtimoiy mavqeini oʻz muvaffaqiyatlarini yanada ajoyib koʻrsatish uchun ataylab past baholagan boʻlishi mumkinligini taʼkidlaydi. U Taragʻoy ayniqsa qudratli boʻlmagan deb hisoblansa-da, yetarlicha boy va nufuzli boʻlganini aytadi.: 116 Bu _Zafarnoma_da koʻrinadi: Temur otasi 1360-yil 12-martda vafot etgach tugʻilgan joyiga qaytgani yoziladi; bu mulkiga eʼtiborini koʻrsatadi. Taragʻoyning ijtimoiy ahamiyati Arabshoh tomonidan ham ishora qilinadi: u uni qaraunaslar amir Husayn saroyidagi magnat deb taʼriflagan. Bundan tashqari, Moʻgʻulistondagi buyuk amir Homid Kereyidning otasi Taragʻoyning doʻsti deb aytiladi.

Bolaligida Temur va kichik izdoshlar guruhi sayohatchilarni, ayniqsa qoʻy, ot va qoramol kabi hayvonlarni oʻljaga olish uchun bosqin qilgan.: 116 Taxminan 1363-yilda Temur choʻpondan qoʻy oʻgʻirlamoqchi boʻlgan, ammo ikki oʻq bilan otib tushirilgan — biri oʻng oyogʻiga, ikkinchisi oʻng qoʻliga tegib, ikki barmogʻini yoʻqotgan. Har ikki jarohat uni umrbod nogiron qilgan. Baʼzilar bu jarohatlar bugungi janubi-gʻarbiy Afgʻonistondagi Dasht-e Margo hududida Siston xoniga yollanma askar sifatida xizmat qilayotganda olingan deb hisoblaydi. Temurning jarohatlari va nogironligi «Choʻloq Temur» yoki forscha Temūr(-i) Lang laqabiga sabab boʻlgan; Gʻarbda odatda shu nom bilan mashhur boʻlgan Tamerlan shu yerdan kelib chiqqan.

Harbiy rahbar

Temur ot ustida Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamish bilan jangda. 1420–1440-yillar qoʻlyozmasi (qisman ranglangan), ehtimol Hirot. Topqapi H.2153

Taxminan 1360-yilga kelib Temur asosan mintaqaning turkiy qabila askarlaridan iborat qoʻshin bilan harbiy rahbar sifatida shuhrat qozongan. U Chigʻatoy ulusi xoni bilan Movarounnahrdagi yurishlarda qatnashgan. Volga Bulgʻoriyasini taxtdan tushirgan va yoʻq qilgan amir Qazagʻon bilan ish va oilaviy aloqa jihatidan ittifoq tuzib, ming otliq boshida Xurosonga bostirib kirgan. Bu uning boshqargan ikkinchi harbiy ekspeditsiyasi edi; muvaffaqiyat keyingi operatsiyalarga, jumladan Xorazm va Urganchni Urganch qamali (1379)da boʻysundirishga olib kelgan.

Qazagʻon oʻldirilgach, suveren hokimiyatga daʼvogarlar oʻrtasida nizolar kelib chiqqan. Chingizxonning yana bir avlodi, Sharqiy Chigʻatoy ulusi xoni Qashgʻarlik Tugʻluq Temur bostirib kirib, bu ichki urushni toʻxtatgan. Temur bosqinchiga muzokara olib borish uchun yuborilgan, biroq oʻrniga unga qoʻshilib, Movarounnahr bilan mukofotlangan. Shu atrofda otasi vafot etgan va Temur barloslar boshligʻiga ham aylangan. Soʻng Tugʻluq oʻgʻli Ilyos Xoʻjani Movarounnahr ustiga qoʻymoqchi boʻlgan, ammo Temur bu bosqinni kichikroq kuch bilan qaytargan.

Hokimiyatga kelishi

Shu davrda Temur Chigʻatoy xonlarini ramziy hukmdor darajasiga tushirib, ular nomidan hukmronlik qilgan. Shuningdek, avval birga qochoq va sarson boʻlgan Temur va qudasi amir Husayn raqib va dushmanga aylangan. Ular oʻrtasidagi munosabatlar Husayn Temurning Toshkent yaqinida Ilyos Xoʻja (Movarounnahrning sobiq hokimi)ni tugatish buyrugʻini bajarishdan bosh tortgach keskinlashgan.

Temur Balxda savdogarlar, qabila aʼzolari, musulmon ruhoniylari, aristokratiya va dehqonlardan iborat tarafdorlar topgan; chunki u oʻz mol-mulkini ular bilan boʻlishishda mehribonlik koʻrsatgan. Bu Husaynning xulq-atvoriga zid edi: u ogʻir soliqlar bilan bu odamlarni oʻzidan uzoqlashtirgan va soliq pullarini oʻzicha hashamatli binolar qurishga sarflagan. Taxminan 1370-yilda Husayn Temurga taslim boʻlgan va keyinchalik oʻldirilgan; bu Temurning Balxda rasman suveren deb eʼlon qilinishiga yoʻl ochgan. U Husaynning xotini, Chingizxon avlodi Saroy Mulk xonimga uylanib, Chigʻatoy qabilasining imperator hukmdoriga aylanishiga imkon bergan.

Temur hukmronligining qonuniylashtirilishi

1370-yilda Balxda taxtga chiqishi munosabati bilan Temurning qabul qilishi tasviri. Zafarnoma (1467), Sulton Husayn Boyqaro buyurtmasi

Temurning turk-moʻgʻul merosi Moʻgʻullar imperiyasi va islom olamini boshqarishga intilganda imkoniyatlar ham, qiyinchiliklar ham yaratgan. Moʻgʻul anʼanalariga koʻra, Temur Chingizxon avlodi boʻlmagani sababli xon unvonini daʼvo qila olmas yoki Moʻgʻullar imperiyasini boshqara olmas edi. Shuning uchun Temur qoʻgʻirchoq Chigʻatoyid xon Suyurgʻatmishni Balxning nomigina hukmdori qilib qoʻygan va oʻzini «Chingizxonning toʻngʻich oʻgʻli Joʻchi chizigʻidagi Chingiziylar aʼzosining himoyachisi» sifatida koʻrsatgan. Temur oʻrniga sarkarda maʼnosidagi amir unvonidan foydalangan va Movarounnahrning Chigʻatoy hukmdori nomidan harakat qilgan.: 106 Bu mavqeni mustahkamlash uchun Temur Chingiziylar chizigʻidagi malikaga güregen (shohona kuyov) unvonini daʼvo qilgan.

Xon unvonida boʻlgani kabi, Temur islom olamining oliy unvoni xalifani ham daʼvo qila olmas edi, chunki «mansab Paygʻambar Muhammad qabilasi Quraysh bilan cheklangan» edi. Shuning uchun Temur oʻzini Alloh tomonidan belgilangan «gʻayritabiiy shaxsiy qudrat» mifi va obrazini yaratish orqali javob bergan. Temurning eng mashhur unvoni Sohibqiron (صَاحِبِ قِرَان, «Tutashuv egasi») boʻlib, astrologiyaga asoslangan; bu unvon undan oldin Muhammadning otasi tomonidan amakisi Hamza ibn Abd al-Muttalibni belgilash uchun qoʻllangan va mamluk sultoni Baybars hamda Elxonlikning turli hukmdorlari tomonidan qabul qilingan. Shu jihatdan u shunchaki islom olamida fotihlarini belgilashning mavjud anʼanasini davom ettirgan.

Unvon Saturn va Yupiter — ikki «oliysayyora»ning tutashuviga ishora qilgan; bu omadli belgi va yangi davr nishoni deb hisoblangan. A. Azfar Moinga koʻra, Sohibqiron messianik unvon boʻlib, Temur potensial «paygʻambarlar chizigʻidan kelgan kutilgan masiih» boʻlishi mumkinligini, u «yangi davrni, ehtimol zamon oxiridan oldingi soʻnggi davrni ochishi»ni bildirgan. Boshqa hollarda u oʻzini Aliyning maʼnaviy avlodi sifatida koʻrsatib, Chingizxon va Quraysh nasabiga daʼvo qilgan.

Kengayish davri

Temur keyingi 35 yilni turli urush va ekspeditsiyalarda oʻtkazgan. U nafaqat dushmanlarini boʻysundirish orqali ichki hukmronligini mustahkamlagan, balki xorijiy hukmdorlar yerlariga bostirib kirish orqali hududni kengaytirishga intilgan. Gʻarb va shimoli-gʻarbdagi fathlari uni Kaspiy dengizi yaqinidagi yerlarga hamda Ural va Volga qirgʻoqlariga olib kelgan. Janub va janubi-gʻarbdagi fathlar Forsning deyarli barcha viloyatlarini, jumladan Bagʻdod, Karbalo va Shimoliy Iroqni qamrab olgan.

Temur qoʻshini, oʻgʻli Umar Shayx boshchiligida, Urganch qamali (1379)da. Garrett Zafarnama (1480)

Temurning eng dahshatli raqiblaridan biri Chingizxon avlodi boʻlgan boshqa moʻgʻul hukmdori Toʻxtamish edi. Temur saroyida qochoq boʻlganidan soʻng Toʻxtamish sharqiy Qipchoq va Oltin Oʻrdaning hukmdoriga aylangan. Taxtga chiqqach, u Xorazm va Ozarbayjon egaligi yuzasidan Temur bilan nizo qilgan. Biroq Temur hali ham uni ruslarga qarshi qoʻllab-quvvatlagan va 1382-yilda Toʻxtamish Moskva hukmronligiga bostirib kirib Moskvani yoqib yuborgan.

Rus pravoslav anʼanasiga koʻra, keyinchalik, 1395-yilda, Ryazan knyazligi chegarasiga yetib, Temur Yeletsni olgan va Moskvaga qarab yurishni boshlagan. Moskvalik Vasiliy I qoʻshin bilan Kolomnaga chiqqan va Oka qirgʻogʻida toʻxtagan. Ruhoniylar mashhur Vladimir Bogoroditsasi ikonasini Vladimirdan Moskvaga olib kelgan. Temur yurishini toʻxtatib, rus yerlaridan chekingan; rus solnomachilari osmondagi qoʻshin bilan Moskva himoya qilayotgan Bibi Maryam koʻrinishi uni orqaga qaytarishga undaganini daʼvo qiladi.

Forsni zabt etish

Elxonlik hukmdori Abu Said 1335-yilda vafot etgach, Forsda hokimiyat boʻshligʻi yuzaga kelgan. Oxir-oqibat Fors Muzaffariylar, Kartidlar, Eretniylar, Choboniylar, Injuylar, Jaloyiriylar va Sarbadorlar oʻrtasida boʻlingan. 1383-yilda Temur Forsni uzoq muddatli harbiy zabt etishni boshlagan; garchi 1381-yilga kelib Sarbador sulolasidan Xoja Masʼud taslim boʻlgach, fors Xurosonining katta qismini allaqachon boshqargan edi. Temur fors yurishini Kartid sulolasi poytaxti Hirotdan boshlagan. Hirot taslim boʻlmagach, u shaharni vayronaga aylantirib, aholining koʻpchiligini qirgʻin qilgan; shahar Shohrux taxminan 1415-yilda uni qayta qurishni buyurmaguncha xaroba holida qolgan. Soʻng Temur isyonkor Qandahorni olish uchun sarkarda yuborgan. Hirot olinishi bilan Kartid podsholigi taslim boʻlib, Temur vassaliga aylangan; keyinchalik, oʻn yildan kamroq vaqt oʻtib, 1389-yilda Temurning oʻgʻli Mironshoh tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻshib olingan.

Temur saltanati va uning harbiy yurishlari

Soʻng Temur Zagros togʻlarini egallash uchun gʻarbga yoʻl olgan, Mazandaron orqali oʻtgan. Fors shimoli boʻylab sayohatida u oʻsha paytdagi Tehron shahrini olgan; shahar taslim boʻlgani uchun rahm-shafqat bilan muomala qilingan. U 1384-yilda Soltoniyani qamal qilgan. Bir yildan soʻng Xuroson isyon koʻtargan, shuning uchun Temur Isfizarini vayron qilgan va asirlarni tiriklayin devorlarga sementlab qoʻygan. Keyingi yili Mihraboniy sulolasi ostidagi Siston podsholigi vayron qilingan, poytaxti Zaranj yoʻq qilingan. Soʻng Temur poytaxti Samarqandga qaytib, Gruziya yurishi va Oltin Oʻrda bosqinini rejalashtira boshlagan. 1386-yilda Temur Zagrosni olishga urinayotgandagi kabi yana Mazandaron orqali oʻtgan. U avval olgan Soltoniya yaqiniga kelgan, ammo shimolga burilib, ozgina qarshilik bilan Tabrizni Maragʻa bilan birga olgan. U aholiga ogʻir soliq solishni buyurgan; soliqni Soltoniya ustidan nazorat ham berilgan Odil Oqo yigʻgan. Keyinchalik Temur uni korrupsiyada gumon qilib, Odil qatl etilgan.

Soʻng Temur Gruziya va Oltin Oʻrda yurishlarini boshlash uchun shimolga yoʻl olgan, Forsga toʻliq miqyosdagi bosqinni toʻxtatib turgan. Qaytib kelganda, sarkardalari Forsda zabt etilgan shahar va yerlarni yaxshi himoya qilganini koʻrgan. Koʻplar isyon koʻtargan boʻlsa-da va ehtimol regent boʻlgan oʻgʻli Mironshoh isyonkor vassal sulolalarni qoʻshib olishga majbur boʻlgan boʻlsa-da, egaliklari saqlanib qolgan. Shuning uchun u Forsning qolgan qismini, ayniqsa ikki yirik janubiy shahar — Isfahon va Sherozni olishga kirishgan. 1387-yilda qoʻshin bilan Isfahonga yetganda shahar darhol taslim boʻlgan; u odatdagidek taslim boʻlgan shaharlarga (Hirotdan farqli) nisbiy rahm-shafqat koʻrsatgan. Biroq Isfahon Temur soliqlariga qarshi isyon koʻtarib, soliq yigʻuvchilar va baʼzi askarlarni oʻldirgach, Temur shahar aholisini qirgʻin qilishni buyurgan; oʻliklar soni 100 000–200 000 deb hisoblanadi. Guvoh har biri taxminan 1500 boshdan iborat 28 dan ortiq minora sanagan. Bu «shaharlarga qarshi terrorning tizimli qoʻllanilishi… Tamerlanning strategik usulining ajralmas unsuri» deb taʼriflangan; u qarshilikni toʻxtatish orqali qon toʻkilishining oldini olish deb bilgan. Uning qirgʻinlari tanlab olingan boʻlib, u sanʼat ahli va bilimdonlarni asrab qolgan. Bu keyinchalik keyingi buyuk fors fotihi Nodirshohga taʼsir qilgan.

Bagʻdod qamali (1393)dan soʻng Jaloyiriy Bagʻdodda Temurning nodir tangasi. Chigʻatoy xoni Mahmud nomi zikr etilgan.

Soʻng Temur 1392-yilda gʻarbga besh yillik yurishni boshlab, Fors Kurdistoniga hujum qilgan. 1393-yilda Sheroz taslim boʻlgach olingan va Muzaffariylar Temur vassallariga aylangan; garchi shahzoda Shoh Mansur isyon koʻtargan boʻlsa-da, Sheroz jangi (1393)da magʻlub etilgan va Muzaffariylar qoʻshib olingan. Koʻp oʻtmay Gruziya vayron qilingan, toki Oltin Oʻrda uni shimoliy Eronga tahdid solish uchun ishlata olmasin. Oʻsha yili Temur avgustda Sherozdan atigi sakkiz kunda yurib Bagʻdodni kutilmaganda olgan. Sulton Ahmad Jaloyir Suriyaga qochgan; u yerda mamluk sultoni Barquq uni himoya qilib, Temur elchilarini oʻldirgan. Temur Bagʻdodni boshqarish uchun Sarbador shahzodasi Xoja Masʼudni qoldirgan, biroq Ahmad Jaloyir qaytib kelganda u quvib chiqarilgan. Ahmad mashhur emas edi, ammo Qoraqoʻyunludan Qora Yusufdan yordam olgan; 1399-yilda yana qochgan, bu safar Usmonlilarga.

Toʻxtamish–Temur urushi

Shuningdek qarang: Qarsaqpay bitigi

Temur (chapda) va Toʻxtamish (oʻngda) oʻrtasidagi jang, 1420–1440, ehtimol Hirot. Topqapi H.2153.

Shu orada Oltin Oʻrda xoni boʻlgan Toʻxtamish himoyachisiga qarshi chiqib, 1385-yilda Ozarbayjonga bostirib kirgan. Temurning muqarrar javobi Toʻxtamish–Temur urushiga olib kelgan. Urushning dastlabki bosqichida Temur Kondurcha daryosi jangida gʻalaba qozongan. Jangdan soʻng Toʻxtamish va qoʻshinining bir qismiga qochishga ruxsat berilgan. Toʻxtamishning dastlabki magʻlubiyatidan soʻng Temur Toʻxtamish egaliklarining shimolidagi Moskoviyaga bostirib kirgan. Temur qoʻshini Ryazanni yoqib, Moskvaga yurgan. Uni Oka daryosiga yetmasdan Toʻxtamishning janubdagi yangilangan yurishi chalgʻitgan.

Toʻxtamish bilan toʻqnashuvning birinchi bosqichida Temur 100 000 dan ortiq kishilik qoʻshinni dashtga shimolga 700 mildan koʻproq masofaga olib borgan. Soʻng u gʻarbga taxminan 1000 mil yurib, 10 mildan keng front bilan oldinga siljigan. Bu yurish davomida Temur qoʻshini juda uzun yoz kunlari mintaqasiga yetarli darajada shimolga kirgan; bu musulmon askarlarining namozning uzun tartibini saqlash haqidagi shikoyatlariga sabab boʻlgan. Aynan shunda Toʻxtamish qoʻshini Orenburg viloyatida Volganing sharqiy qirgʻogʻiga qisilib, 1391-yilda Kondurcha daryosi jangida yoʻq qilingan.

Toʻqnashuvning ikkinchi bosqichida Temur dushmanga qarshi boshqa yoʻlni tanlab, Toʻxtamish mulkiga Kavkaz orqali bostirib kirgan. 1395-yilda Temur Terek daryosi jangida Toʻxtamishni magʻlub etib, ikki hukmdor oʻrtasidagi kurashni yakunlagan. Toʻxtamish qudrat va nufuzini tiklay olmagan va taxminan oʻn yil oʻtib hozirgi Tyumen hududida oʻldirilgan. Temur yurishlari davomida uning qoʻshini Oltin Oʻrda poytaxti Saroy va Astraxonni vayron qilib, Oltin Oʻrdaning Ipak yoʻlini buzgan. Oltin Oʻrda Temurdan koʻrgan yoʻqotishlardan hech qachon tiklanmagan va keyingi yarim asr ichida bir qator kichikroq xonliklarga parchalanib ketgan; bu Moskvaga «rus yerlarini yigʻish»ni davom ettirish va hukmron rus davlati sifatida yuksalishga imkon bergan.

Ismoiliylar

1393-yil mayida Temur qoʻshini Anjudonga bostirib kirib, Mazandarondagi ismoiliylarga hujumidan atigi bir yil oʻtib ismoiliy qishlogʻini zaiflashtirgan. Qishloq hujumga tayyor edi; buni qalʼa va tunnel tizimi koʻrsatadi. Toʻxtovsiz Temur askarlari yuqoridan kanal ochib, tunnellarni suv bosgan. Temurning bu qishloqqa hujum sabablari hali yaxshi tushunilmagan. Biroq uning diniy eʼtiqodlari va oʻzini ilohiy irodani ijro etuvchi sifatida koʻrishi sabablarga hissa qoʻshgan boʻlishi mumkinligi taxmin qilingan. Fors tarixchisi Xondamir ismoiliylar mavjudligi fors Iroqida siyosiy jihatdan tobora kuchayib borayotganini tushuntiradi. Mintaqadagi mahalliy aholi guruhi bundan norozi edi va, Xondamir yozishicha, ular yigʻilib, shikoyatini Temurga yetkazgan; bu, ehtimol, u yerdagi ismoiliylarga hujumni qoʻzgʻatgan.

Dehli sultonligiga qarshi yurish

Temurning 1398–99-yillardagi Hindiston bosqini xaritasi

Temurning Dehli sultoni Nosiriddin Mahmud Tugʻluqni 1397–1398-yil qishida magʻlub etishi tasviri (rasm 1436-yilga oid).

XIV asr oxirida 1320-yildan beri Dehli sultonligini boshqargan Tugʻluqiylar sulolasi tanazzulga yuz tutgan. Viloyat hokimlarining aksariyati mustaqillikni eʼlon qilgan va sultonlik sobiq hududining bir qismiga qisqargan. Bu tartibsizlik Temur eʼtiborini tortgan; u 1398-yilda sulton Mahmud Shoh II hukmronligi davrida Hindiston yarimoroliga bostirib kirgan. 1398-yil 30-sentabrda 90 000 kishilik kuch bilan Ind daryosini kechib, Tulambani talon-taroj qilib, aholisini qirgʻin qilgan. U nabirasi Pir Muhammad boshchiligida oldindan qoʻshin yuborgan; u olti oylik qamaldan soʻng Multonni olgan. Bosqin deyarli qarshiliksiz kechgan: zodagonlarning aksariyati jangsiz taslim boʻlgan. U Tulamba va Dipalpur oʻrtasidagi Satlejda malik Jasrat boshchiligidagi 2000 kishilik kuchdan qarshilik koʻrgan. Jasrat magʻlub etilib, asir olingan. Soʻng u rajput boshligʻi Roy Dul Chand himoya qilayotgan Bhatner qalʼasini olib, buzib tashlagan.

Dehliga yurishda Temurga karvonlarni talon-taroj qilib, oʻrmonlarda gʻoyib boʻladigan jat dehqonlari qarshi chiqqan. U minglab jatlarni oʻldirgan va koʻplarini asir olgan. Ammo Dehlidagi sultonlik uning oldinga siljishini toʻxtatish uchun hech narsa qilmagan.

Dehlini olish (1398)

Asosiy maqola: Dehlini talon-taroj qilish (1398)

Jang 1398-yil 17-dekabrda boʻlib oʻtgan. Jangdan oldin Temur hind yurishida avvalroq asir olingan taxminan 100 000 qulni qirgʻin qilgan. Bu ularning isyon koʻtarishi mumkinligidan qoʻrqib qilingan.

Sulton Nosiruddin Mahmud Shoh Tugʻluq va Mallu Iqbol qoʻshini zanjirli zirh va tishlarida zahar boʻlgan jang fillariga ega edi. Tatar kuchlari fillardan qoʻrqgani sababli Temur askarlariga pozitsiyalar oldida xandaq qazishni buyurgan. Soʻng u tuyalarni imkon qadar koʻp yogʻoch va pichan bilan yuklagan. Jang fillari hujumga oʻtganda Temur pichanni yoqib, tuyalarni temir tayoqlar bilan turtib, ogʻriqdan baqirib fillarga otishlariga sabab boʻlgan: Temur fillar osonlikcha vahima qoʻzgʻatishini tushungan. Orqalaridan olov otilib, toʻgʻridan-toʻgʻri ular tomon uchayotgan tuyalarning gʻalati manzarasiga duch kelgan fillar orqaga burilib, oʻz safariga qarab yugurgan. Temur Nosiruddin Mahmud Shoh Tugʻluq kuchlaridagi keyingi tartibsizlikdan foydalanib, oson gʻalaba qozongan. Nosiruddin Mahmud Shoh Tugʻluq qoʻshinining qoldiqlari bilan qochgan.

Dehli sultonligini olish Temurning eng yirik va eng vayronkor gʻalabalaridan biri edi; chunki oʻsha paytda Dehli dunyodagi eng boy shaharlardan biri edi. Dehli shahri talon-taroj qilinib, xarobaga aylantirilgan, aholisi qul qilingan. Shahar qulagach, aholining turk-moʻgʻullarga qarshi isyonlari boshlangan; bu shahar devorlari ichida qonli qasos qirgʻiniga sabab boʻlgan. Dehlida uch kunlik aholi isyonidan soʻng shahar aholisining chiriyotgan jasadlaridan hidlanib ketgani, boshlar inshootdek tikilgani va jasadlar Temur askarlari tomonidan qushlarga ozuqa qilib tashlab qoʻyilgani aytilgan. Temurning Dehlini bosib olib vayron qilishi Hindistonda hali davom etayotgan tartibsizlikni kuchaytirgan va shahar deyarli bir asr davomida ogʻir yoʻqotishdan tiklana olmagan.

Kavkaz va Levant yurishlari

Amir Temur qoʻshini 1396-yil bahorida Gruziyadagi Nerges shahri omon qolganlariga hujum qilmoqda. Garrett Zafarnama (taxminan 1480)

1399-yil oxiriga qadar Temur Usmonli imperiyasi sultoni Boyazid I va Misr mamluk sultoni Nosiruddin Faraj bilan urush boshlagan. Boyazid Onadoʻlidagi turkman va musulmon hukmdorlarining yerlarini qoʻshib ola boshlagan. Temur turkman hukmdorlari ustidan suverenitet daʼvo qilgani sababli ular uning orqasiga panoh topgan.

1400-yilda Temur Armaniston va Gruziyaga bostirib kirgan. 1386–1404-yillar oraligʻida Temurning turk-moʻgʻul kuchlari shimoliy Erondagi bazalaridan Kavkazorti mamlakatlariga bir necha bor hujum qilgan. Tiflis nihoyat 1404-yilda Temur tomonidan zabt etilgan va qirol Georgiy VII Temuriy suzerenitetini tan olishga majbur boʻlgan. Moʻgʻul Jaloyiriy nazorati ostida boʻlgan Armaniston ham Temuriylar saltanatiga kiritilgan. Omon qolgan aholidan 60 000 dan ortiq mahalliy aholi qul sifatida olingan va koʻplab tumanlar aholisiz qolgan. U shuningdek Kichik Osiyodagi Sivasni talon-taroj qilgan.

1400-yildagi Jaloyiriy va Temuriy hududlari.

Soʻng Temur eʼtiborini Suriyaga qaratib, Halab va Damashqni talon-taroj qilgan. Shahar aholisi qirgʻin qilingan, faqat hunarmandlar Samarqandga surgun qilingan.

Temur 1401-yil iyunida Bagʻdodga bostirib kirgan. Shahar olingach, 20 000 aholi qirgʻin qilingan. Temur har bir askar unga koʻrsatish uchun kamida ikki kesilgan inson boshi bilan qaytishini buyurgan. Oʻldirish uchun erkaklar tugagach, koʻplab jangchilar yurishda avvalroq olingan asirlarni oʻldirgan; asirlar ham tugagach, koʻplar oʻz xotinlarining boshini kesishga majbur boʻlgan. Britaniyalik tarixchi David Nicolle «The Mongol Warlords» asarida Temur qoʻshinini «butun atrofni qoplagan, talon-taroj va vayronagarchilik qilayotgan chumolilar va chigirtkalar»ga qiyoslagan nomaʼlum zamondosh tarixchini iqtibos keltiradi.

Onadoʻliga bosqin

Asosiy maqolalar: Anqara jangi va Usmoniylar interregnumi

Shu orada Temur va Boyazid oʻrtasida yillar davomida haqoratomuz maktublar almashilgan. Ikkala hukmdor bir-birini oʻz uslubida haqorat qilgan; Temur Boyazidning hukmdor sifatidagi mavqeini zaiflashtirishni va uning harbiy muvaffaqiyatlari ahamiyatini kamaytirishni afzal koʻrgan.

Temurning Usmonli sultoniga yoʻllagan maktublaridan birining parchasi:

Menga ishoning, siz faqat chumoli-pismiresiz: fillar bilan jang qilishga urinmang — ular sizni oyogʻi ostida ezib tashlaydi. Siz kabi mayda shahzoda biz bilan bellashadimi? Ammo sizning rodomontadalaringiz (maqtanchogʻlik) gʻayrioddiy emas; chunki turkman hech qachon aql bilan gapirmagan. Agar maslahatlarimizga amal qilmasangiz, pushaymon boʻlasiz

Onadoʻli zabt etilgach, asir Boyazid I bilan bayramlar. Zafarnoma, 1528 (Goliston, MS 708).

Nihoyat Temur Onadoʻliga bostirib kirib, 1402-yil 20-iyulda Anqara jangida Boyazidni magʻlub etgan. Boyazid jangda asir olingan va keyinchalik asirlikda vafot etgan; bu oʻn ikki yillik Usmoniylar interregnumi davrini boshlab bergan. Temurning Boyazid va Usmonli imperiyasiga hujumining eʼlon qilingan sababi Saljuqiylar hokimiyatini tiklash edi. Temur Saljuqiylarni Onadoʻlining qonuniy hukmdorlari deb bilgan; chunki ularga hukmronlik moʻgʻul fotihlar tomonidan berilgan edi — bu Temurning Chingiziylar qonuniyligiga qiziqishini koʻrsatadi.

1402-yil dekabrida Temur xristian Gospitalyer ritsarlarining mustahkam oʻrni Smirnani qamal qilib zabt etgan; shu bois u oʻzini gʻozi yoki «Islom jangchisi» deb atagan. Smirnada Temur askarlari ommaviy bosh kesishni amalga oshirgan.

1403-yil fevralidagi Gallipoli shartnomasi bilan Temur Genuya va Venetsiyaliklarga gʻazablangan; chunki ularning kemalari Usmonli qoʻshinini Frakiyadagi xavfsizlikka olib oʻtgan. Lord Kinross The Ottoman Centuries asarida yozganidek, italyaliklar uddalay olmaydigan dushmanga qaraganda uddalay oladigan dushmanni afzal koʻrgan.

Interregnumning boshida Boyazid I ning oʻgʻli Mehmed Chelebiy Temurning vassali sifatida harakat qilgan. Boshqa shahzodalaridan farqli oʻlaroq, Mehmed Temur nomi «Demur xon Gurgʻon» (تيمور خان كركان) sifatida, oʻzining «Mehmed bin Boyazid xon» (محمد بن بايزيد خان) nomi yonida zarb etilgan tangalar chiqargan. Bu, ehtimol, Mehmedning Ulubad jangidan soʻng Bursani zabt etishini Temurga oqlash urinishi edi. Mehmed _Rum_da oʻzini mustahkamlagach, Temur allaqachon Markaziy Osiyoga qaytish tayyorgarligini boshlagan va Onadoʻlidagi _status quo_ga aralashish uchun boshqa qadamlar qoʻymagan.

Temur hali Onadoʻlida ekanida Qora Yusuf Bagʻdodga hujum qilib, 1402-yilda uni olgan. Temur Forsga qaytib, Bagʻdodni qayta olish uchun nabirasi Abu Bakr ibn Mironshohni yuborgan; u buni uddalagan. Soʻng Temur biroz vaqt Ardabilda oʻtkazgan; u yerda Safaviya rahbari Ali Safaviyga bir necha asir bergan. Keyin u Xurosonga, soʻng Samarqandga yurgan; u yerda toʻqqiz oy bayram qilib, Moʻgʻuliston va Xitoyga bosqin tayyorlagan.

Min sulolasiga hujum urinishlari

Xitoyga qarshi yurish. Temur vafotidan soʻng, 1405-yil 19-fevralda Shohrux (oʻngda) Temuriy qoʻshinini Xitoy tomon boshlamoqda. Zafarnoma (1436)

1368-yilda Yuan sulolasi qulab, oʻrniga Min sulolasi kelgan. Min sulolasi asoschisi Hongwu imperatori va uning oʻgʻli Yongle imperatori hukmronligi davrida Markaziy Osiyoning koʻplab mamlakatlarini vassal davlatlarga aylantirgan. 1394-yilda Hongwu imperatori elchilari nihoyat Temurga uni fuqaro sifatida murojaat qilgan maktubni topshirgan. Temur elchilar Fu An, Guo Ji va Liu Weini hibsga olgan. Hongwu imperatorining keyingi elchisi Chen Dewen (1397) ham, Yongle imperatorining taxtga chiqishini eʼlon qilgan delegatsiya ham yaxshiroq natija olmagan.

Temur oxir-oqibat Xitoyga bostirib kirishni rejalashtirgan. Shu maqsadda Temur Moʻgʻuliston platosidagi omon qolgan moʻgʻul qabilalari bilan ittifoq tuzgan va Buxorogacha tayyorgarlik koʻrgan. Engke xon nabirasi Öljei Temürxonni yuborgan; u Samarqanddagi Temur saroyida islomni qabul qilgach «Buyanshirxon» nomi bilan ham mashhur boʻlgan.

Vafoti

Temur janglarni bahorda olib borishni afzal koʻrgan. Biroq u Temur darvozalari orqali sharqqa yoʻl olgan va noodatiy qishki yurish chogʻida yoʻlda vafot etgan. 1404-yil dekabrida Temur Min Xitoyiga qarshi harbiy yurishlarni boshlagan va Min elchisini hibsga olgan. U Sirdaryoning narigi tomonida lagerda kasal boʻlib qolgan va Xitoy chegarasiga yetmasdan 1405-yil 17 yoki 18-fevralda Forobda vafot etgan. Vafotidan soʻng Fu An kabi Min elchilari va qolgan kuzatuvchilar nabirasi Xalil Sulton tomonidan ozod qilingan.

Geograf Clements Markham Klavixo elchiligining bayoni kirishida Temur vafotidan soʻng jasadi «mushk va atirgul suvi bilan mumiyalangan, zigʻirga oʻralgan, eben tobutga solingan va Samarqandga yuborilib, u yerda dafn etilgan»ini yozadi. Uning maqbarasi Goʻri Amir hali ham Samarqandda turibdi; garchi soʻnggi yillarda sezilarli darajada restavratsiya qilingan boʻlsa ham.

Vorislik

Asosiy maqola: Temuriylar saltanati

Temur maqbarasi Samarqand, Oʻzbekistonda joylashgan.

Temur undan oldin ikki marta voris tayinlagan edi; ikkalasidan ham uzoq umr koʻrgan. Birinchisi, oʻgʻli Jahongir, 1376-yilda kasallikdan vafot etgan.: 51 Ikkinchisi, nabirasi Muhammad Sulton, 1403-yilda jang jarohatlaridan vafot etgan. Ikkinchisining vafotidan soʻng Temur uni almashtirish uchun hech narsa qilmagan. Faqat oʻlim toʻshagida Muhammad Sultonning ukasi Pir Muhammadni vorisi etib tayinlagan.

Pir Muhammad qarindoshlaridan yetarli qoʻllab-quvvatlashni qoʻlga kirita olmagan va Temur avlodlari oʻrtasida shiddatli fuqarolar urushi boshlangan; koʻplab shahzodalar daʼvo qilgan. Faqat 1409-yilda Temurning kenja oʻgʻli Shohrux raqiblarini yengib, Temur vorisi sifatida taxtni egallagan.

Diniy qarashlari

Temur 1403-yilda nabirasi Muhammad Sulton Mirzo ibn Jahongir dafnida. Zafarnoma (1436)

Temur amaliyotdagi sunniy musulmon boʻlib, ehtimol Movarounnahrda nufuzli Naqshbandiya tasavvuf tariqatiga mansub edi. Uning asosiy rasmiy diniy maslahatchisi hanafiy olim Abd al-Jabbor Xorazmiy edi. Termizda u Balxlik yetakchi Sayyid Barakaning maʼnaviy taʼsiriga tushgan; Sayyid Baraka Goʻri Amirda Temur yoniga dafn etilgan.

Temur Ali va Ahl al-Baytni yuksak hurmat qilgani maʼlum va turli olimlar tomonidan «shiylikka moyil» pozitsiyasi uchun qayd etilgan. Biroq u Paygʻambar sahobalari xotirasini tahqirlash uchun shiylarni ham jazolagan. Temur baʼzan sunniy apologetika bilan shiylarga hujum qilgan, boshqa paytlarda sunniylarga ham diniy asoslarda hujum qilgan. Aksincha, Temur Alamutda ismoiliylarga hujum qilgani uchun Saljuqiy sulton Ahmad Sanjarni yuksak hurmat qilgan; Temurning oʻzining Anjudondagi ismoiliylarga hujumi ham shunday shafqatsiz boʻlgan.

Shaxsiyati

Temur harbiy daho va yorqin taktik sifatida eʼtirof etiladi; u Markaziy Osiyodagi hukmronligi davomida koʻchmanchilarning sodiq izdoshlarini yutib olish va saqlab qolish uchun juda oʻzgaruvchan siyosiy tuzilma ichida ishlashning gʻayrioddiy qobiliyatiga ega edi. U shuningdek gʻayrioddiy aqlli — nafaqat sezgi, balki intellekt jihatidan ham — deb hisoblangan. Samarqandda va koʻplab safarlarida Temur taniqli olimlar rahbarligida fors, moʻgʻul va turkiy tillarni oʻrgana olgan (Ibn Arabshohga koʻra, Temur arabcha gapira olmagan). Biroq Temur fors tilini alohida ajratgan; chunki bu nafaqat saroy, balki devonxona tili ham edi.

Temur 1401-yilgi Bagʻdod qamalida qoʻshinini boshqarmoqda. Nabirasi Ibrohim Sulton 1424–28-yillarda buyurtma qilgan _Zafarnoma_dagi deyarli zamondosh portret. 1435–36-yillarda nashr etilgan.

John Joseph Saundersga koʻra, Temur dasht koʻchmanchisi emas, balki «islomiylashgan va eroniylashgan jamiyat mahsuli» edi. Muhimroq tomoni, Temur imkoniyatdan foydalanuvchi sifatida tavsiflangan. Turk-moʻgʻul merosidan foydalanib, Temur harbiy maqsadlarga yoki ichki siyosiy maqsadlarga erishish uchun koʻpincha islom yoki shariat, fiqh va Moʻgʻullar imperiyasi anʼanalaridan foydalangan. Temur bilimdon podshoh edi va olimlar suhbatidan zavqlangan; u ularga nisbatan bagʻrikeng va saxovatli edi. U fors shoiri Hofizning zamondoshi edi va ularning uchrashuvi haqidagi hikoya Temur quyidagi baytli gʻazal yozgan Hofizni chaqirganini tushuntiradi:

Yuzingdagi qora xol uchun Samarqand va Buxoro shaharlarini berardim.

Temur uni bu bayt uchun tanbeh qilib: «Yaxshi toblangan qilichim zarbalari bilan Samarqand va Buxoroni — poytaxtlarim va qarorgohlarimni ulugʻlash uchun dunyoning katta qismini zabt etdim; sen esa, bechora, bu ikki shaharni bir xolga almashtirarding», degan. Hofiz qoʻrqmasdan javob bergan: «Aynan shunday saxovat tufayli men, koʻrib turganingizdek, hozirgi qashshoqlikka tushganman». Aytishlaricha, ziyrak javob Temurni xursand qilgan va shoir ajoyib sovgʻalar bilan ketgan.

Keng tarqalgan qarashga koʻra, Temur yurishlarining asl sababi imperatorlik ambitsiyasi edi; bu uning soʻzlarida ifodalangan: «Yashaladigan dunyoning butun kengligi ikki podshoh uchun yetarli emas». Biroq Erondan tashqarida Temur bostirib kirgan davlatlarni ona Samarqandini boyitish uchun talon-taroj qilgan va zabt etilgan hududlarga eʼtibor bermagan; bu uning vafotidan soʻng saltanatining nisbatan tez parchalanib ketishiga olib kelgan boʻlishi mumkin.

Temur suhbatlarida fors iboralarini tez-tez ishlatgan va uning shiori forscha rāstī rustī (راستی رستی, «haqiqat — xavfsizlik» yoki «veritas salus» maʼnosida) edi. Unga 10×11 taxtada oʻynaladigan Tamerlan shaxmati variantini ixtiro qilish tegishli.

Yevropa bilan aloqalar

Asosiy maqola: Temuriylarning Yevropa bilan munosabatlari

Temurning Fransiya qiroli Karl VIga 1402-yilgi maktubi — Temuriylarning Yevropa bilan munosabatlarining guvohi. Archives Nationales, Parij.

Temur turli Yevropa davlatlari, ayniqsa Ispaniya va Fransiya bilan koʻplab epistolyar va diplomatik aloqalarga ega boʻlgan. Kastiliyalik Genrix III saroyi bilan Temur saroyi oʻrtasidagi munosabatlar oʻrta asr Kastiliya diplomatiyasida muhim rol oʻynagan. 1402-yilda, Anqara jangi paytida, Temur huzurida allaqachon ikki ispan elchisi — Pelayo de Sotomayor va Fernando de Palazuelos — bor edi. Keyinchalik Temur Leon va Kastiliya qirolligi saroyiga Hajji Muhammad al-Qozi ismli chigʻatoy elchisini maktublar va sovgʻalar bilan yuborgan.

Javoban Kastiliyalik Genrix III 1403–06-yillarda Temur saroyiga Samarqandga mashhur elchilikni yuborgan; uni Ruy González de Clavijo boshqargan, yana ikki elchi — Alfonso Paez va Gomez de Salazar — bilan birga. Qaytib kelganda Temur Kastiliya qirolini «oʻzining oʻgʻlidek» deb bilishini tasdiqlagan.

Klavixoga koʻra, Temurning ispan delegatsiyasiga yaxshi muomalasi mezbonning «Katay hukmdori» (yaʼni Yongle imperatori) — Xitoy hukmdori — elchilariga nisbatan mensimaslik bilan zid edi. Klavixoning Samarqandga tashrifi unga Yevropa auditoriyasiga Katay (Xitoy) yangiliklarini yetkazishga imkon bergan; Marko Polo safarlaridan oʻtgan asr davomida kamdan-kam yevropalik bevosita tashrif buyura olgan.

Fransuz arxivlari quyidagilarni saqlaydi:

  • 1402-yil 30-iyuldagi Temurning Fransiya qiroli Karl VIga Osiyoga savdogarlar yuborishni taklif qilgan maktubi. U forscha yozilgan.
  • 1403-yil mayidagi maktub. Bu Temurning Karl VI ga va oʻgʻli Mironshohning xristian shahzodalariga Boyazid I ustidan Smirnada gʻalabani eʼlon qilgan maktubining lotincha transkripsiyasi.

Karl VI ning Temurga 1403-yil 15-iyundagi javobi nusxasi saqlangan.

Bundan tashqari, amakisi Gʻarbda yoʻqligida regent boʻlgan Vizantiya Ioann VII Paleolog 1401-yil avgustida Temurga dominikan rohibi yuborib, hurmat bildirgan va turklarni magʻlub etishi bilanoq ularga emas, Temurga soliq toʻlashni taklif qilgan.

Meros

Temurning merosi ikkiyoqlama. Uning hukmronligi ostida Markaziy Osiyo gullab-yashnagan boʻlsa-da, Bagʻdod, Damashq, Dehli va boshqa arab, gruzin, fors va hind shaharlari talon-taroj qilinib, vayron etilgan va aholisi qirgʻin qilingan. Shunday qilib, Temur musulmon Markaziy Osiyoda ijobiy obrazini saqlab qolgan boʻlsa-da, uning eng buyuk vahshiyliklari sodir etilgan Arabiston, Iroq, Fors va Hindistonda koʻplar tomonidan qoralanadi. Biroq Ibn Xaldun Temurni oʻsha davrdagi boshqa fotihlar uddalay olmagan holda islom olamining katta qismini birlashtirgani uchun maqtaydi. Yaqin Sharqning keyingi buyuk fotihi Nodirshoh Temurdan kuchli taʼsirlangan va oʻz yurishlarida Temur fathlari va jang strategiyalarini deyarli qayta ijro etgan. Temur kabi Nodirshoh Kavkaz, Fors va Markaziy Osiyoning katta qismini zabt etgan, shuningdek Dehlini talon-taroj qilgan.

Temurning qisqa umr koʻrgan saltanati Movarounnahrda turk-fors anʼanasini ham uygʻunlashtirgan va uning feodiga kiritilgan hududlarning aksariyatida fors tili etnik mansublikdan qatʼi nazar, boshqaruv va adabiy madaniyatning (devon) asosiy tiliga aylangan. Bundan tashqari, uning hukmronligi davrida turkiy adabiyotga baʼzi hissalar yozilgan; natijada turkiy madaniy taʼsir kengayib, gullab-yashnagan. Chigʻatoy turkiyning adabiy shakli fors tili bilan birga madaniy va rasmiy til sifatida qoʻllanila boshlagan.

Tamerlan avval xristianlikning yirik tarmogʻi boʻlgan Sharq cherkovini deyarli yoʻq qilgan; bundan soʻng u asosan hozir Ossuriy uchburchagi deb ataladigan kichik hudud bilan cheklangan.

Oʻzbekistonda Temur oʻzbeklarning raqib qabilasiga mansub boʻlib, oʻzbeklarni yomon koʻrganiga qaramay, «Oʻzbek millatining asoschisi» deb ataladi. Toshkentdagi yodgorligi endi Karl Marks haykali turgan joyni egallaydi. Toshkentdagi Amir Temur muzeyi uning shajarasi va hayotiga bagʻishlangan.

1794-yilda Sake Dean Mahomed sayohat kitobi _The Travels of Dean Mahomet_ni nashr etgan. Kitob Chingizxon, Temur va ayniqsa birinchi Boburiy imperator Boburni maqtash bilan boshlanadi. U shuningdek oʻsha paytdagi Boburiy imperator Shoh Alam II haqida muhim maʼlumotlar beradi.

Edgar Allan Poening «Tamerlane» sheʼri Temur hayotining badiiylashtirilgan versiyasiga amal qiladi.

Tarixiy manbalar

Ahmad ibn Arabshohning Temur hayoti haqidagi asari

Uning hukmronligi haqidagi eng erta maʼlum tarix Temur hayoti davomida yozilgan Nizomiddin Shomiyning _Zafarnoma_sidir. 1424–1428-yillar oraligʻida Sharofiddin Ali Yazdiy Shomiyning oldingi asariga kuchli tayanib ikkinchi _Zafarnoma_ni yozgan. Ahmad ibn Arabshoh arab tilida ancha noqulay tarix yozgan. Arabshoh tarixi 1636-yilda golland sharqshunos Jacobus Golius tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan.

Temuriylar homiyligidagi tarixlar sifatida ikki Zafarnoma Arabshoh solnomasidan keskin farqli manzarani chizadi. William Jones birinchisi Temurni «saxiy, mehribon va mashhur shahzoda» sifatida koʻrsatganini, ikkinchisi esa uni «xunuk va dinsiz, past naslli va jirkanch tamoyillarga ega» deb tasvirlaganini qayd etgan.

Malfuzot-i Temuriy

Malfuzot-i Temuriy va unga qoʻshilgan Tuzuk-i Temuriy — goʻyoki Temurning oʻz tarjimai holi — deyarli shubhasiz XVII asr soxtalashtirishlaridir. Olim Abu Toleb Hosayniy matnlarni Temurning uzoq avlodi Boburiy imperatori Shoh Jahonga 1637–1638-yillarda taqdim etgan; goʻyoki Yaman hukmdori kutubxonasida chigʻatoy asllarini topgach. Yaman va Temurning Movarounnahrdagi bazasi oʻrtasidagi masofa va asllar haqida boshqa hech qanday dalil yoʻqligi sababli tarixchilarning aksariyati bu hikoyani juda ishonchsiz deb hisoblaydi va Hosayniyni ham matnni, ham uning kelib chiqishi hikoyasini oʻylab topgan deb gumon qiladi.

Yevropa qarashlari

Temur, ehtimol, Renessans madaniyati va erta zamonaviy Yevropaga sezilarli taʼsir koʻrsatgan. XV asr davomida Temurga nisbatan Yevropa qarashlari aralash edi: baʼzi Yevropa mamlakatlari uni ittifoqchi deb atagan, boshqalari tez ekspansiya va shafqatsizligi sababli uni Yevropa uchun tahdid deb koʻrgan.: 341

Temur Usmonli sultoni Boyazidni Anqarada asir olganda, uni koʻpincha Fransiya qiroli Karl VI va Angliya qiroli Genrix IV kabi Yevropa hukmdorlari maqtagan va ishonchli ittifoqchi deb bilgan; chunki ular u Yaqin Sharqdagi turkiy imperiyadan xristianlikni qutqaryapti deb ishonishgan. Bu ikki qirol uni shuning uchun ham maqtaganiki, Anqaradagi gʻalaba xristian savdogarlariga Yaqin Sharqda qolishga va Fransiya hamda Angliyaga xavfsiz qaytishga imkon bergan. Temur shuningdek Muqaddas yerga xristian ziyoratchilari uchun oʻtish huquqini tiklashga yordam bergan deb ishonilgani uchun maqtangan.: 341–344

Boshqa yevropaliklar Temurni Yevropa madaniyati va xristianlik diniga tahdid solgan vahshiy dushman deb koʻrgan. Uning hokimiyatga kelishi Kastiliyalik Genrix III kabi koʻplab yetakchilarni Temurni razvedka qilish, xalqini oʻrganish, u bilan ittifoq tuzish va urushdan qochish uchun xristianlikni qabul qilishga undash maqsadida Samarqandga elchiliklar yuborishga undagan.: 348–349

1723-yilgi Yazdiy _Zafarnoma_si tarjimasi kirishida tarjimon yozgan:

[M. Petis de la Croix] bizga aytadiki, roman mualliflari va uning dushmanlari boʻlib, shon-shuhratiga hasad qilgan turk yozuvchilari tomonidan eʼlon qilingan tuhmat va soxtaliklar bor: ular orasida Ahmed Bin Arabschah… Temurbek turklar va Suriya arablarini zabt etgani va hatto Sulton Boyazetni asir olgani sababli, bu millatlar tarixchilari tomonidan notoʻgʻri tasvirlangani ajablanarli emas; ular haqiqatga qaramay va tarix qadr-qimmatiga qarshi bu mavzuda haddan tashqari ogʻishgan.

Eksgumatsiya va daʼvo qilingan laʼnat

Asosiy maqola: Temur laʼnati

Samarqanddagi Goʻri Amirda Temur qabri

Temurning jasadi 1941-yil 19-iyunda qabridan eksgumatsiya qilingan va qoldiqlari sovet antropologlari Mixail M. Gerasimov, Lev V. Oshanin va V. Ya. Zezenkova tomonidan tekshirilgan. Gerasimov bosh suyagidan Temur qiyofasini tiklagan va yuz xususiyatlari «tipik mongoloid belgilarni», yaʼni zamonaviy atamalarda Sharqiy Osiyo belgilarni koʻrsatganini aniqlagan. Temur bosh suyagining antropologik tadqiqoti u asosan «Janubiy Sibir mongoloid tipiga» mansub ekanligini koʻrsatadi. 5 fut 8 dyuym (173 santimetr) boʻyi bilan Temur oʻz davri uchun baland boʻlgan. Tekshiruvlar Temurning choʻloq ekanligini va jarohatlari tufayli oʻng qoʻli quriganligini tasdiqlagan. Oʻng son suyagi tizza qopqogʻi bilan qoʻshilib ketgan va tizza boʻgʻimi konfiguratsiyasi oyogʻini doim bukib saqlaganini va shuning uchun aniq choʻloqlikka ega boʻlganini koʻrsatadi. U keng koʻkrakli boʻlib, soch va soqoli qizgʻish boʻlgan koʻrinadi.

Temur qabrida «Men oʻliklardan tirilsam, dunyo titraydi» soʻzlari yozilgani daʼvo qilinadi. Shuningdek, Gerasimov jasadni eksgumatsiya qilganda tobut ichidan qoʻshimcha yozuv topilgani aytiladi: «Kimki [sic] mening qabrimni ochsa, mendan dahshatliroq bosqinchini qoʻyib yuboradi». Gerasimovga yaqin odamlar bu hikoya soxta ekanligini daʼvo qilsa-da, u Temur laʼnati nomi bilan mashhur boʻlgan. Har holda, Gerasimov eksgumatsiyani boshlaganidan uch kun oʻtib, Germaniya Sovet Ittifoqiga bostirib kirgan; bu insoniyat tarixidagi eng qonli bosqinlardan biriga olib kelgan. Temur 1942-yil noyabrida, sovetlarning Stalingrad jangidagi gʻalabasidan biroz oldin, toʻliq islomiy marosim bilan qayta dafn etilgan.

Sanʼatda

Xotinlari va kanizaklari

Temurning qirq uchta xotini va kanizagi boʻlgan; bu ayollarning barchasi uning jufti ham edi. Temur otalari yoki sobiq erlarining yerlarini zabt etar ekan, oʻnlab ayollarni xotin va kanizak qilgan.

Temurning malikasi Saroy Mulk xonim, amir Husaynning sobiq xotini, 1387-yilda Temurni lagerda ziyorat qilmoqda. 1435–36-yillardagi Zafarnoma.

  • Turmish ogʻo, Jahongir Mirzo, Jahonshoh Mirzo va Oqo Begi onasi;
  • Oljoy Turkhon ogʻo (nikoh 1357/58), amir Mashlahning qizi va amir Qazagʻonning nabirasi;
  • Saroy Mulk xonim (nikoh 1367), amir Husaynning bevasi va Qozonxonning qizi;
  • Islom ogʻo (nikoh 1367), amir Husaynning bevasi va amir Boyan Salduzning qizi;
  • Ulus ogʻo (nikoh 1367), amir Husaynning bevasi va amir Xizr Yosuriyning qizi;
  • Dilshod ogʻo (nikoh 1374), Shamsiddin va uning xotini Bujan ogʻoning qizi;
  • Tuman ogʻo (nikoh 1377), amir Muso va uning xotini Arzu Mulk ogʻo (amir Boyazid Jaloyirning qizi)ning qizi;
  • Chulpon Mulk ogʻo, Jetahlik Hoji Bekning qizi;
  • Tukal xonim (nikoh 1397), moʻgʻul xoni Xizr Xoja Oʻgʻlonning qizi;: 24–25
  • Tolun ogʻo, kanizak va Umar Shayx Mirzo I onasi;
  • Mengli ogʻo, kanizak va Mironshoh onasi;
  • Togʻay Turkhon ogʻo, Qora Xitoylik xonim, amir Husaynning bevasi va Shohrux onasi;
  • Tugʻdi Bey ogʻo, Oq Sufiy Qoʻngʻirotning qizi;
  • Sulton Oroy ogʻo, nukuz xonimi;
  • Malikanshoh ogʻo, filuniy xonimi;
  • Xand Malik ogʻo, Ibrohim Mirzo onasi;
  • Sulton ogʻo, goʻdakligida vafot etgan oʻgʻil onasi;

Boshqa xotinlari va kanizaklari orasida: Davlat Tarkan ogʻo, Burhon ogʻo, Joni Beg ogʻo, Tini Beg ogʻo, Durr Sulton ogʻo, Munduz ogʻo, Baxt Sulton ogʻo, Navroʻz ogʻo, Jahon Baxt ogʻo, Nigor ogʻo, Ruhparvar ogʻo, Dil Beg ogʻo, Dilshod ogʻo, Murod Beg ogʻo, Piruzbaxt ogʻo, Xoshkeldi ogʻo, Dilxosh ogʻo, Barat Bey ogʻo, Sevinch Malik ogʻo, Arzu Bey ogʻo, Yodgor Sulton ogʻo, Xudodod ogʻo, Baxt Nigor ogʻo, Qutlu Bey ogʻo va yana bir Nigor ogʻo bor edi.

Avlodlari

Shuningdek qarang: Temuriylar shajarasi

Temurning oʻgʻillari

Temurning qizlari

  • Oqo Begi (vaf. 1382) — Turmish ogʻodan. Amir Muso taychiudning oʻgʻli Muhammad Begga turmushga chiqqan
  • Sulton Husayn taychiud
  • Sulton Baxt Begum (vaf. 1429/30) — Oljoy Turkhon ogʻodan. Avval Muhammad Mirke Apardiyga, soʻng 1389/90-yilda Sulaymonshoh dugʻlotga turmushga chiqqan
  • Saodat Sulton — Dilshod ogʻodan
  • Bikijon — Mengli ogʻodan
  • Qutlugʻ Sulton ogʻo — Togʻay Turkhon ogʻodan

Umar Shayx Mirzo I ning oʻgʻillari

Jahongirning oʻgʻillari

Mironshohning oʻgʻillari

Shohrux Mirzoning oʻgʻillari

Shuningdek qarang

Qoʻshimcha oʻqish

Manba

Ushbu sahifa inglizcha Wikipedia maqolasining Timur tarjimasi hisoblanadi (CC BY-SA 4.0). Asl mualliflar — maqola tarixida.

Usmonlilar imperiyasining yuksalishi

1453-yilgacha Usmonlilar davlati

Usmonlilar–Gabsburglar urushlari

Yevropadagi 1526–1791-yillardagi urushlar turkumi