Birinchi Panipat jangi

Ushbu maqola Birinchi Panipat jangi (1526) haqidadir. Boshqa janglar uchun qarang: Panipat janglari.

Birinchi Panipat jangi 1526-yil 21-aprelda Bobur boshchiligidagi bosqinchi kuchlar bilan Dehli sultoni Ibrohimxon Loʻdiy oʻrtasida Shimoliy Hindistonda boʻlib oʻtdi. Bobur qoʻshinlari poroxli oʻqotar qurol va toʻplardan foydalanib, Ibrohimni magʻlub etdi. Bu Hindiston yarimorolida poroxli qurol ishtirok etgan eng erta janglardan biri edi. Gʻalaba Hindistonda Boburiylar hukmronligining boshlanishini belgiladi.

Tarixiy fon

Bobur va Ibrohim Loʻdiy qoʻshinlari oʻrtasidagi Panipat jangi (1526). Bobur Davlatxon Loʻdiy tomonidan Hindistonga kirib, Ibrohim Loʻdiyni magʻlub etishga taklif qilingan. «Vaqiʼat-i Boburiy»ga chizilgan rasm, rassom Deo Gujarati, taxminan 1590-yil.

1504-yilda Bobur marhum amakisi Ulugʻbek IIning Kobul va Gʻazna atrofidagi saltanatini qurol kuchi bilan egalladi. Shimoli-gʻarbda Muhammad Shayboniy qarshiligiga duch kelgan Bobur saltanatini janubi-sharqqa — besh daryo yurti Panjobga kengaytirishga intildi. 1519-yilga kelib u Chenob daryosiga yetib bordi.

Oʻsha paytda Shimoliy Hindistonning katta qismi Loʻdiylar sulolasidan Ibrohim Loʻdiy hukmronligi ostidagi Dehli sultonligi tarkibida edi. Biroq Ibrohim qarindoshlari va vazirlari bilan hokimiyat kurashiga botgan edi. Panjob hokimi Davlatxon Loʻdiy Bobur tomoniga oʻtishni taklif qildi. Bobur 1524-yilda Lohur sari yoʻl oldi, ammo Davlat Ibrohim yuborgan kuchlar tomonidan quvilganini koʻrdi. Loʻdiy qoʻshini Boburga qarshi chiqdi va magʻlubiyatga uchradi. Bobur, shuningdek, Jhelum, Sialkot, Kalanaur va Dipalpurni egallab, soʻng Kobulga qaytdi. Dipalpurni Ibrohimning isyonkor amakisi Alamxon nazoratiga topshirdi.

1525-yil oxirida Bobur yana Shimoliy Hindistonga qaytishi kerak edi; dekabrda Hind daryosidan oʻtdi. Panjobni zabt etishni mustahkamlagach, Dehli sari yurdi. Aynan Panipatda u Ibrohim yigʻgan ancha katta qoʻshin bilan toʻqnashishi kerak edi.

Jang

Ibrohim qoʻshinining samarali kuchi 50 000 dan 70 000 gacha boʻlib, 1000 ta jang fillari boʻlgani, ammo poroxli qurolga ega emasligi haqida xabar beriladi. Bobur qoʻshini 12 000 kishidan iborat edi. Qoʻshinning hech boʻlmaganda bir qismi pilta musketlar bilan qurollangan edi. Uning otliqlari otliq kamonchilar sifatida jang qildi. Unda, shuningdek, 15 dan 20 gacha toʻp bor edi.

Bobur oʻz mavqeini 700 ta aravani bir chiziqqa bogʻlab himoya qildi. Har ikkinchi arava orasida musketchilar oʻq uzishi uchun koʻkrak panasi qurildi. Chiziqning bir necha joyida otliqlarning oldinga chiqishi uchun 150 chavandoz kengligida chiqish nuqtalari qoldirildi. Bobur oʻng qanotini Panipat shahri bilan mustahkamladi. Chap tomonda otliqlarga toʻsiq sifatida shoxlar bilan toʻldirilgan xandaq qazdi.

Ibrohim hujum qilganda, Bobur taqdim etgan jabha uning kuchini samarali ishlatish uchun juda tor boʻlib chiqdi. Musket va toʻp oʻqi Ibrohim markazini bogʻlab qoʻydi, otliq kamonchilar esa yonlardan va orqadan tazyiq oʻtkazdi. Toʻp shovqini fillarni qoʻrqitib, talofatlarni koʻpaytirdi. Jangda Ibrohim va uning 20 000 askari halok boʻldi. Qoʻshin chekinayotganda yana minglab kishi oʻldi.

Oqibatlar

Panipat jangi harbiy jihatdan Bobur uchun hal qiluvchi gʻalaba boʻldi. Biroq oʻz mavqeini mustahkamlash uchun Boburga hali 1527-yilda Xanvada Mevar hukmdori Rana Sanga bilan va 1529-yilda Ghaghra daryosida sharqiy afgʻonlar bilan jang qilish kerak edi. Siyosiy jihatdan bu Boburga yangi yerlar berdi va Hindiston yarimoroli markazida Boburiylar imperiyasini barpo etishining yangi bosqichini boshlab berdi — bu imperiya 200 yildan ortiq mavjud boʻldi.

Adabiyotlar

• Butalia, Romesh C. (1998). The Evolution of the Artillery in India: From the Battle of Plassey to the Revolt of 1857. Allied Publishing Limited.
• Chandra, Satish (2009). Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II. Har-Anand Publications. ISBN 9788124110669.
• Chaurasia, Radhey Shyam (2002). History of medieval India: from 1000 A.D. to 1707 A.D. Atlantic Publisher.
• Davis, Paul K. (1999). 100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present. Oxford University Press. ISBN 1-57607-075-1.
• Eraly, Abraham (2007). Emperors Of The Peacock Throne: The Saga of the Great Moghuls. Penguin Books Limited. ISBN 978-93-5118-093-7.
• Mahajan, V.D. (1980). History of medieval India (10th ed.). S. Chand.
• Watts, Tim J. (2011). "Battles of Panipat". In Mikaberidze, Alexander (ed.). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO.
• Government of Haryana (11 June 2010). "First Battle of Panipat (1526) | Panipat, Haryana". Government of Haryana. Archived from the original on 13 April 2024. Retrieved 28 November 2018.

Manba

Ushbu sahifa inglizcha Wikipedia maqolasining First Battle of Panipat tarjimasi hisoblanadi (CC BY-SA 4.0). Asl mualliflar — maqola tarixida.