Oʻzbekistonda maqom

O‘zbekistonda maqom — lad, usul, she’riy matn va qismlar ketma-ketligi asosida tashkil topgan mumtoz ashula hamda cholg‘u asarlari majmuasi. Shashmaqom ayniqsa Buxoro va Samarqand bilan bog‘liq. Xorazm maqomlari va Farg‘ona–Toshkent maqom yo‘llari unga yaqin, ammo o‘ziga xos an’analardir.

Tarixiy va geografik sharoit

Maqom Markaziy Osiyo shaharlarining musiqa muhitida, forsiy va turkiy she’riyat, cholg‘u san’ati hamda ustoz-shogird maktablari hamkorligida rivojlangan. Umumiy aloqalar Buxoro, Samarqand, Xorazm va Farg‘ona vodiysi o‘rtasidagi farqlarni yo‘qqa chiqarmagan.

Shashmaqom turkumlari

Shashmaqom «olti maqom» degani: Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq. Har bir turkumda o‘zaro ohang va usul bilan bog‘langan cholg‘u hamda ashula bo‘limlari mavjud. To‘liq ijro katta vaqt talab qilgani uchun muayyan dasturda ansambl tarkibi, tinglovchilar va ajratilgan vaqtga qarab ayrim qismlar tanlanadi.

Ashulalarda forsiy va o‘zbekcha she’rlar kuylanadi. Xonanda talaffuz, she’r vazni, nola-qochirim va nafasni jo‘rnavozlar bilan uyg‘unlashtiradi. Tanbur, dutor, rubob, g‘ijjak va doira turli ansambllarda qo‘llanadi; tarkib maktab va talqinga qarab o‘zgaradi. Tinglashda matn mazmuni ham, kuyning rivoji ham muhimdir.

Buxoro va Samarqand

Bu shaharlarning ko‘p tilli tarixi o‘zbek va tojik she’riy-musiqiy repertuarlarining yaqin aloqasiga zamin yaratgan. Saroy, shahar davralari va oilaviy muhit repertuarni saqlashda qatnashgan. Konsert muassasalari Shashmaqomni mumtoz san’at sifatida namoyish etadi, uni o‘rganish esa ustoz va shogirdning uzoq davom etadigan amaliy ishiga ham tayanadi.

Ovoz yozuvlari va nota nashrlari ayrim ijro variantlarini saqlab qolgan. Biroq og‘zaki ta’lim tugamagan: ibora, nola va matn talaffuzining nozik jihatlari tinglash, takrorlash va ustoz tuzatishlari bilan o‘zlashtiriladi. Nota yozuvi tirik ijrolar orasidan muayyan variantni qayd etadi.

Hududiy repertuarlar

Xorazm maqomlarining qismlar tartibi, ijro tarixi va uslubi o‘ziga xos. Farg‘ona–Toshkent maqom yo‘llari vodiy va Toshkent musiqa hayotiga bog‘langan ashula va cholg‘u asarlarini qamrab oladi. Ularni izohsiz yagona «o‘zbek maqomi»ga birlashtirish mahalliy maktablar farqini yashiradi.

Turli ustozlarda o‘qigan ijrochilar qismlar o‘rtasidagi o‘tish, sur’at va she’riy matn tanlashda farqlanishi mumkin. Konservatoriyaning umumiy dasturi bir necha an’anani o‘rgatadi, ammo muayyan maktabning ahamiyatini bekor qilmaydi.

Bugungi ta’lim va ijrochilik

Maqom ixtisoslashtirilgan maktablar, konservatoriyalar, madaniyat muassasalari va alohida ustozlar orqali o‘rgatiladi. Repertuarni o‘zlashtirish yod olish, ovoz va cholg‘u mahorati, lad va usulni anglashni talab qiladi. Kichik ansambl bilan katta konsert tarkibining ijro sharoiti farqlanadi. Audioyozuv va onlayn video musiqaga kirishni kengaytiradi, lekin xonanda, jo‘rnavoz va ustozning bevosita muloqotini to‘liq almashtirmaydi.

Maqom konsert zali, radiostudiya, festival va o‘quv chiqishlarida yangraydi. Ayrim ashulalar to‘y yoki oilaviy dasturga ham kiritiladi. Repertuar ta’lim, asar tanlash va muntazam ijro orqali yashab keladi.

Mahalliy farqlar

Kimdir maqomni oilaviy yozuvlardan, boshqalar musiqa ta’limi yoki konsertlardan taniydi. Bu yo‘llar she’riyat, ansambl va ijro uslubini turlicha idrok qilishga olib keladi. Mahalliy maktablarni o‘rganish yagona va o‘zgarmas «o‘zbek maqomi» haqidagi tasavvurdan saqlaydi.

Shuningdek qarang

• O‘zbekistonda musiqa va raqs.
• Bozorlar va hunarmandchilik mahallalari.
• O‘zbekistonda bayramlar.

Hujjatlashtirilgan misol

O‘zbekiston meros ro‘yxatida Shashmaqom, Xorazm maqomlari va Farg‘ona–Toshkent yo‘llari ajratiladi; ular yagona maktab deb ko‘rsatilmaydi. Uzbekistan intangible heritage inventory: Maqom art.

Ko‘rsatilgan manba ushbu misolni tasdiqlaydi. Umumiy sharh tahririy qoralama bo‘lib, mahalliy odatlar va tarixiy talqinlar mutaxassis tekshiruvini talab qiladi.