Navruz
Navruz (shuningdek, Nowruz, Noruz; forscha «yangi kun») bahorning boshlanishi hamda martdagi tengkunlik yaqinidagi astronomik yangi yilni belgilaydi. Ko‘plab turkiy jamiyatlar uni fors, kurd va boshqa jamoalar bilan birga nishonlaydi; bunda islomdan avvalgi mavsumiy marosimlar mahalliy islomiy taqvimlar va zamonaviy fuqarolik bayramlari bilan uyg‘unlashadi.
Kelib chiqishi va vaqti
Navruz quyosh yili va tabiatning yangilanishi bilan bog‘liq. Zamonaviy davlatlarda u odatda 21-martga (yoki taqvim amaliyotiga qarab unga yaqin kunlarga) to‘g‘ri keladi. Bayramlar bir necha kun davom etib, ko‘cha yarmarkalari, konsertlar va oilaviy uchrashuvlarni qamrab olishi mumkin.
UNESCO va xalqaro e’tirof
Birlashgan Millatlar Tashkiloti 21-martni Xalqaro Navruz kuni deb e’tirof etadi. UNESCO Navruzga oid qo‘shma ko‘p millatli nominatsiyalarni Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ ro‘yxatiga kiritib, ishtirokchi mamlakatlardagi umumiy tayyorgarlik marosimlari, hikoya aytish, musiqa va bayram taomlarini ta’kidlaydi.
Turkiy va Markaziy Osiyodagi nishonlanishi
Qozog‘iston, Qirg‘iziston, O‘zbekiston, Turkmaniston va Ozarbayjonda Navruz ko‘pincha quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Mo‘l-ko‘llik ramzi sifatida don yoki bug‘doy maysasini (semeni, sabzi) undirib o‘stirish.
- Uyni puxta tozalash va xayriya qilish.
- Sport, musiqa va she’riyat ishtirokidagi ochiq havodagi jamoaviy tadbirlar.
- Tuxum, shirinliklar va mavsumiy taomlar qo‘yilgan dasturxonlar; taomlarning aniq tarkibi mintaqaga qarab farq qiladi.
Rasmiy yondashuvlar farq qiladi: ayrim hukumatlar dunyoviy madaniy meros va turizmni ta’kidlaydi; diniy ulamolar va oilalar mahalliy me’yorlarga ko‘ra duo qilish yoki masjidga borishni bayramga qo‘shishlari mumkin.
Ozarbayjon va Turkiya
Ozarbayjon Navruzni gulxanlar, pakhlava kabi shirinliklar va folklor tomoshalari bilan yirik ommaviy madaniy bayram sifatida nishonlaydi. Turkiyada Nevruz bahorgi yig‘inlar va mintaqaviy an’analar bilan belgilanadi; uning ommaviy talqinlari vaqt o‘tishi bilan fuqarolik, aleviylar va kurd jamoalari amaliyotlari o‘rtasida o‘zgarib borgan. Shu bois tavsiflar tarixiy jihatdan aniq va xolis bo‘lishi lozim.
Shuningdek qarang
- Turkiy oshxona — bayram taomlari Navruz dasturxonida ko‘p uchraydi.
Mamlakatlardagi bayram an’analari va bayram taqvimlari: