Urushlar

Rus–Qozon urushlari

1439–1552-yillardagi Qozon va Rossiya oʻrtasidagi urushlar

Rus–Qozon urushlari — Moskva Buyuk knyazligi va Qozon xonligi oʻrtasida 1437–1556-yillarda olib borilgan qisqa, uzluksiz boʻlmagan urushlar turkumi. Ularning aksariyati Qozondagi taxt vorislik urushlari boʻlib, ularda Moskva oʻzining asosiy ittifoqchisi — Qrim xonligi — ning sulolaviy manfaatlarini himoya qilish uchun aralashgan. Davrning katta qismida hech bir tomon ikkinchisini zabt etishga intilmagan, toki Ivan Grozniy 1552-yildagi muvaffaqiyatli qamaldan soʻng Qozonni qoʻshib olishga qaror qilguniga qadar; undan keyin 1556-yilgacha davom etgan qoʻzgʻolon boshlangan.

Umumiy maʼlumot

Oltin Oʻrdadan ajralguniga qadar Qozon mintaqasi Volga Bulgʻoriyasi (taxminan 630–1240), keyin esa Oltin Oʻrdaning Bulgʻor ulusi (taxminan 1240–1438) tarkibida boʻlgan. Ular 921-yilda islomni qabul qilgan — Kiyev Rusining nasroniylashuvi taxminan 988-yildagi Vladimirning din oʻzgartirishi bilan kuchayganidan bir necha oʻn yil oldin. 1430-yillarda Oʻrta Volgada Oltin Oʻrdadan ajralib chiqqan Qozon xonligi vujudga kelgan va taxminan sobiq Volga Bulgʻoriyasi hududini qamrab olgan.

Charles J. Halperin (1987) shunday yozgan: «Moskvaning Qozon xonligi bilan munosabatlari murakkab edi: uning tajovuzkor niyatlari savdoning jozibasi va oʻzining cheklangan harbiy imkoniyatlari bilan tiyilgan». Ham Qozon, ham Moskva XV–XVI asrlarda hukmron oilalar ichida taxt vorislik urushlarini boshidan kechirgan. Vasiliy Vasiliyevich va uning amakisi Dmitriy Shemyaka oʻrtasidagi Moskva taxt vorislik urushi 1425–1453-yillarda Moskvani parchalanib ketishiga olib kelgan; shu bilan birga Qozonning birinchi xoni Ulugʻ Muhammad (Ulu-Mehmed) oʻz oʻgʻli Maxmud (Mahmutek) tomonidan oʻldirilgan, u keyin aka-ukalari Qosim va Yoqubni quvgʻin qilgan. Oʻnlab yillik uzluksiz boʻlmagan mojaroning katta qismida na qozonliklar Moskvani zabt etishga intilgan, na moskvaliklar Qozonni zabt etishga urinishgan.

Ivan III tashqi siyosati Qrim xonligi bilan ittifoqqa asoslangan edi, va Ivan III ham, Vasiliy III ham Qozonda qrim xonlarining sulolaviy manfaatlarini qoʻllab-quvvatlash uchun harbiy kuchdan foydalangan. Moskva knyazlari sulolaviy mojarodan foydalana olgan har safar Qozon taxtida qrimparast xonni saqlab qolish bilan kifoyalangan. Ivan III 1466–1469-yillardagi Qozon taxt vorislik inqirozi davrida taxtga qoʻgʻirchoq xon oʻtqaza olmagan boʻlsa-da, 1469-yilgi tinchlik shartnomasi Moskva va dastlab Moskva qarshi xon Ibrohim oʻrtasida 20 yillik nisbiy tinchlikni anglatgan. Biroq 1486–1487-yillardagi vorislik nizosi davrida Ivan qrim xoni Mengli I Gerayning oʻgay oʻgʻli Muxammad Amin (Muhammed Amin)ni Qozon taxtiga oʻtqazishga muvaffaq boʻlgan. Ivan III 1505-yilda vafot etganda, uning vasiyatnomasi hali ham Qosim xonligi, Qrim xonligi, Astraxan xonligi va Qozon xonligiga oʻlpon ajratgan, garchi summalar avvalgi Moskva knyazlarinikidan kichikroq boʻlsa ham. Vasiliy III Ivanning qrimparast siyosatini davom ettirgan va ularning hukmronligi davrida Qozon xonligi, Moskva knyazligi va Qrim xonligi ittifoqchi boʻlib, oxirgisi ikki boshqasining katta hamkori boʻlgan.

Moskva va Qozon oʻrtasidagi chegara ikki shahar oʻrtasida taxminan oʻrtada joylashgan Nijniy Novgorod yaqinida oʻtgan. Nijniy Novgoroddan sharqdagi yerlar ancha ogʻir edi. Tatarlar hujum qilganda, ular avval Nijniy Novgorodga zarba berib, keyin Murom, Ryazan va boshqa joylarga oʻtgan, faqat ikki marta Moskvaga yaqinlashgan. Ruslar hujum qilganda, odatda ikki qoʻshin yuborgan — biri Volga boʻylab pastga, ikkinchisi quruqlik orqali. Moskva kuchaygan sari janglar sharqqa siljigan.

Vasiliy II urushlari

Qoʻshimcha maʼlumot: Moskva taxt vorislik urushi

1437–1439

1437-yilda Qozon xoni Ulugʻ Muhammad Belyov jangida Moskva qoʻshinlarini magʻlub etgan. 1439-yilda Ulugʻ katta qoʻshin bilan Moskvaga yurish qilgan. Moskva Vasiliy II poytaxtdan Volga daryosi ortiga qochgan. Tatarlar Moskva atrofini 10 kun vayron qilgan va Qozonga qaytish yoʻlida Kolomnani yoqib yuborgan; ular, shuningdek, koʻplab asirlarni olib ketgan.

1445

1445-yilgi yurish Moskva uchun falokatli boʻlib, rus siyosatida katta oqibatlarga olib kelgan. Harbiy harakatlar xon Ulugʻ Muhammad (Ulu-Mehmed) strategik qalʼa Nijniy Novgorodni egallab, Moskvaga bostirib kirganida boshlangan. Vasiliy II qoʻshin toʻplab, Murom va Goroxovets yaqinida tatarlarni magʻlub etgan. Urush tugagan deb hisoblab, u kuchlarini tarqatib, gʻalaba bilan Moskvaga qaytgan, biroq tatarlar Nijniy Novgorodni yana qamal qilganini bilib qolgan. Yangi qoʻshin toʻplanib, Suzdal tomon yurgan; u yerda ular qalʼani yoqib, Nijniyni dushmanga topshirgan rus sarkardalarini uchratgan. 1445-yil 7 iyulda ruslar va tatarlar Avliyo Evfemiy monastiri devorlari yaqinida Suzdal jangida toʻqnashgan. Jang tatarlar uchun shov-shuvli gʻalaba boʻlib, ular Vasiliy II ni asir olgan. Hukmdorni asirlikdan qutqarish uchun toʻrt oy (1445-yil iyul–noyabr) va ulkan toʻlov kerak boʻlgan.

Ulugʻ Muhammad (Ulu-Mehmed) 1445-yil oxirida vafot etgan; uni toʻngʻich oʻgʻli Qozon Maxmudi (Mahmutek) oʻldirgan. Qozon taxti ustidan nizo kelib chiqqan va 1447-yilda Maxmud Qosim (Kasim) va Yakub ismli ikki ukani quvgʻin qilgan; ular Moskvaga qochib, Vasiliyga Dmitriy Shemyakaga qarshi taxt kurashida yordam taklif qilgan. Vasiliy Moskva taxtini qisman shu qochqin Qozon knyazlarining yordami tufayli qaytarib olgan. 1452-yilda Vasiliy birinchisiga Oka daryosi boʻyidagi Kasimov shahri markazli, qoʻshni Ryazandan daromad yigʻiladigan kichik mulk — Qosim xonligini bergan.

1458–1462: oʻlponchilarga reydlar

Volga havzasi; Kama va Vyatka chap qirgʻoq irmoqlari ajratib koʻrsatilgan

1430–1440-yillarda tashkil topganidan beri Qozon xonligi (yuqori) Kama daryosi va Vyatka daryosi (Volganing chap qirgʻoq irmoqlari) boʻyida yashovchi xalqlardan oʻlpon talab qilgan, shuningdek Ural togʻlari orqali Gʻarbiy Sibirga eng yaxshi yoʻllar ustidan nazorat qilgan. Bu nazoratni buzish uchun Moskva 1458–1462-yillarda yuqori Kama va Vyatka daryosi mintaqalariga bir necha reyd oʻtkazgan. Ustyug yaqinidagi forpostlarga Qozon javob reydi muvaffaqiyatsiz tugagan. Moskvaliklar nazoratga olmoqchi boʻlgan Qozon oʻlponchilaridan biri Buyuk Perm edi.

Ivan III urushlari

Qosim urushi (1467–1469)

Qozon Maxmudining 1466 yoki 1467-yildagi oʻlimi xonlikda uning oʻgʻli Ibrohim va uning ukasi, Ivan III (1462-yilda Vasiliydan keyin taxtga oʻtirgan) vassali Qosim oʻrtasida taxt vorislik urushini keltirib chiqargan. Ivan qoʻshini Volga boʻylab pastga suzib, Qozonga nazar tashlagan, ammo kuzgi yomgʻirlar va rasputitsa («loyqa fasl») rus kuchlarining oldinga siljishini qiyinlashtirgan. Sovuq qish kelganda, rus sarkardalari shimoliy Vyatka mintaqasiga bostirib kirgan. Yurish maqsad birligi va harbiy qobiliyat yetishmasligi sababli barbod boʻlgan.

Keyingi yili ruslar Vyatka yeridagi Kotelnichdan yoʻlga chiqqan. Ular Vyatka daryosi va Kama boʻylab Volgaga suzib, yoʻlda savdo kemalarini talon-taroj qilgan. Javoban Ibrohim qarshi hujum uyushtirib, Vyatkani bosib olgan va mahalliy aholini yurish davomida qullikka majbur qilgan.

1469-yilda ancha kuchliroq qoʻshin tuzilib, Volga va Oka boʻylab pastga suzib, Nijniy Novgorodda qoʻshilgan. Ruslar pastga yurib, Qozon atrofini vayron qilgan, ammo Qosimning beva xotini Ibrohim (oʻz oʻgʻli) bilan foydali tinchlik muzokara qilishga vaʼda bergani sababli tatar poytaxtini qamal qilishga jurʼat etmagan. Shu bilan birga Yaroslavl va Velikiy Ustyug boʻlinmalari Vyatkani rus tomoniga tortishga behuda urinishgan. Muzokaralar uzilgach, tatarlar ruslar bilan ikki qonli, ammo hal qiluvchi boʻlmagan jangda toʻqnashgan.

1469-yil kuzida Ivan III xonlikka uchinchi bosqinni boshlagan. Rus qoʻmondoni knyaz Daniil Xolmskiy Qozonni qamal qilib, suv taʼminotini uzgan va Ibrohimni taslim boʻlishga majbur qilgan. Ivan Qosimni Qozon taxtiga oʻtqaza olmagan va 1469-yilgi tinchlik shartnomasida Ibrohimni qonuniy voris deb tan olishga majbur boʻlgan. Tinchlik shartlariga koʻra, tatarlar oldingi qirq yil ichida qullikka solgan barcha etnik nasroniy ruslarni ozod qilgan. Qosim tez orada vafot etgan.

1470-yillar–1480: Moskva–Qrim ittifoqining shakllanishi

Oltin Oʻrda voris davlatlari xaritasi.

Shu bilan birga 1466-yilda Hoji I Gerayning oʻlimi Qrim xonligida uning oʻgʻillari Nur Davlat (Nur-Daulet), Hayder (Aidar, Khaidar) va Mengli (Mengli) oʻrtasida taxt vorislik urushini keltirib chiqargan. 1470-yillar boshida (shubhasiz 1475-yilga kelib) Mengli ukalariga qarshi Moskva Ivan III bilan ittifoq tuzgan. 1475-yilda usmoniylar, shuningdek, Mengli usmoniy vassaliga aylanishi evaziga uning uchun Kaffani zabt etgan. 1478-yilga kelib Mengli ukalarini xonlikdan quvib chiqargan; Nur Davlat Litva Buyuk knyazligidagi Kiyevga surgun qilingan, keyinroq Moskva harbiy xizmatiga kirgan. Qrimliklar va moskvaliklar bir vaqtda Buyuk Oʻrda va Litvaga qarshi reydlar oʻtkazgan. Qozon Ibrohimi taxminan 1486-yildagi oʻlimiga qadar Buyuk Oʻrda bilan yaxshi munosabatlarni saqlagan. 1478-yilda, oʻlimidan biroz oldin, Ibrohim Qozon va Moskva oʻrtasida tortishuv manbai boʻlib qolgan Vyatka mintaqasini vayron qilgan. Qasos sifatida Ivan III sarkardalarini Qozon atrofini talashga yuborgan.

1480-yillardagi Qozon taxt vorislik inqirozi

Asosiy maqola: Qozon qamali (1487)

Ibrohim vafot etganda (taxminan 1486), unga Ilhom vorislik qilgan, oʻgay ukasi Muxammad Amin esa Moskvaga qochgan. Ivan III unga Kashirada joylashishga ruxsat berib, Muxammadning tatar taxtiga daʼvolarini qoʻllab-quvvatlashga vaʼda bergan. Shu bilan birga qrim xoni Mengli Ibrohimning beva xotini, Muxammad Aminning onasiga uylangan; bu nikoh katta qrim diplomatik gʻalabasi boʻlib, Qozonning hukmron urugʻining sodiqligini Buyuk Oʻrdadan Qrim xonligiga siljitgan. Keyin Mengli Muxammad Aminni Qozon taxtiga oʻtqazish rejasini tuzib, uni amalga oshirish uchun Ivanni jalb qilgan. Qrim xoni nomidan moskvaliklar Qozon taxt vorislik kurashiga aralashib, Ilhomni qrim xonining oʻgay oʻgʻli Muxammad Amin bilan almashtirgan. Knyaz Xolmskiy Nijniy Novgoroddan Volga boʻylab pastga suzib, 1487-yil 18 mayda Qozonni qamal qilgan. Shahar 9 iyunda moskvaliklar qoʻliga oʻtgan. Ilhom zanjirband qilib Moskvaga yuborilib, keyin Vologdada qamoqqa olingan, Muxammad Amin esa yangi xon deb eʼlon qilingan.

Qrim–Moskva–Qozon ittifoqi (1487–1519)

Muxammad Aminning taxtga oʻtirishi bilan Qozon ittifoq tarkibiga kirgan. Qrim xonligi katta hamkor, Qozon xonligi kichik hamkor boʻlib, Moskva knyazligi ular oʻrtasida ishlagan: Qozonda qrim sulolaviy manfaatlarini qoʻllab-quvvatlash uchun harbiy kuchdan foydalangan va ikki xonlik oʻrtasida diplomatik xabarlarni osonlashtirgan. Bu Qrim–Moskva–Qozon ittifoqi 1487-yildan 1519-yilgacha saqlangan.

Rus–Qozon urushi (1505–1507)

Asosiy maqola: Rus–Qozon urushi (1505–1507)

Moskvaliklar yurishi, XVI asr. (S. Ivanov, 1903). Moskvaliklar qishki yurishlarda koʻpincha changʻidan transport sifatida foydalangan.

Nijniy Novgorod kremli minorasi, Qozon hujumlarini qaytarish uchun 1500–1511-yillarda qurilgan.

Ivan hukmronligining soʻnggi urushi Ilhomning beva xotini tomonidan qoʻzgʻatilgan; u Muxammad Aminga turmushga chiqib, uni 1505-yilda Moskvadan mustaqilligini eʼlon qilishga koʻndirgan. Qoʻzgʻolon ochiq ravishda Avliyo Ioann kunida boshlangan: tatarlar yillik Qozon yarmarkasida boʻlgan rus savdogarlari va elchilarini qirgʻin qilgan. Keyin Qozon va noʻgʻay tatarlarining ulkan qoʻshini Nijniy Novgorod tomon yurib, shaharni qamal qilgan. Ishni Vedrosha jangida ruslar tomonidan asir olinib, Nijniyda asirlikda yashagan 300 litvalik kamonchi hal qilgan. Ular tatar avangardini tartibsizlikka solishga muvaffaq boʻlgan: xonning qudasi jangda oʻldirilgan va oʻrda chekingan.

Ivanning oʻlimi harbiy harakatlarning 1506-yil mayigacha yangilanishiga toʻsqinlik qilgan; oʻshanda knyaz Fyodor Belskiy rus kuchlarini Qozonga qarshi boshqargan. Tatar otliqlari uning orqasiga hujum qilgach, koʻplab ruslar qochgan yoki Foul koʻlida choʻkib ketgan (22 may). Knyaz Vasiliy Xolmskiy Belskiyga yordamga yuborilib, 22 iyunda Arsk maydonida xonni magʻlub etgan. Muxammad Amin Arsk minorasiga chekingan, ammo ruslar gʻalabani nishonlay boshlaganida chiqib, ularga ogʻir magʻlubiyat yetkazgan (25 iyun). Bu oʻnlab yillardagi eng yorqin tatar gʻalabasi boʻlsa-da, Muxammad Amin — aniq tushunilmagan sababga koʻra — tinchlik soʻrashga qaror qilib, Ivanning vorisi Rossiya Vasiliy IIIga hurmat koʻrsatgan.

Vasiliy III urushlari

Qozonda istiqomat qilayotgan rus savdogarlari va elchilarining yangi qirgʻini 1521-yilda sodir boʻlgan. Vasiliy III shunchalik gʻazablanganki, fuqarolariga Qozon yarmarkasiga yana tashrif buyurishni taqiqlagan. Oʻrniga Nijniy Novgoroddann pastroqda mashhur Makaryev yarmarkasi ochilgan; bu muassasa Qozonning iqtisodiy farovonligini zaiflashtirib, uning oxirgi qulashiga hissa qoʻshgan.

1524-yilda knyaz Ivan Belskiy 150 000 kishilik rus qoʻshinini tatar poytaxtiga qarshi boshqargan. Bu yurishni xorijiy guvoh Sigismund von Herberstein batafsil tasvirlagan. Belskiyning ulkan qoʻshini rus otliqlarining kelishini kutib, Qozon qarshisidagi orolda 20 kun lagerda turgan. Keyin otliqlarning bir qismi magʻlub etilgani va oziq-ovqat yuklangan kemalar tatarlar tomonidan qoʻlga olingani haqida xabar kelgan. Qoʻshin ochlikdan azob chekayotgan boʻlsa-da, Belskiy darhol shaharni qamal qilgan va tez orada tatarlar shartlar taklif qiluvchi elchilarini yuborgan. Belskiy ularni qabul qilib, shoshilinch Moskvaga qaytgan.

Knyaz Belskiy 1530-yil iyulida Qozon devorlariga qaytgan. Xon poytaxtini mustahkamlab, yangi devor qurgan, ammo ruslar shaharni yoqib yuborgan, (rus yilnomalariga koʻra) raqiblarini butunlay qirgʻin qilgan va dushmani Safa Gerayni Arskga chekinishga majbur qilgan. Tatarlar tinchlik soʻrab, Moskvadan tayinlangan har qanday xonni qabul qilishga vaʼda bergan. Podsho taxtga Shohgʻolining ukasi Jongʻalini oʻtqazgan. U 1535-yilda rus qarshi guruh tomonidan oʻldirilgan.

Rus yilnomalari XVI asrning birinchi yarmida Qozon xonlarining shimoli-sharqiy Rus yerlariga (asosan Nijniy Novgorod, Murom, Vyatka, Vladimir, Kostroma, Galich mintaqalari) qariyb qirq hujumini qayd etadi. Qozon reydlarining yarmi 1530–1540-yillarga toʻgʻri keladi. 1521-yildan tashqari, eng vayronkor Qozon hujumlari 1522, 1533, 1537, 1538, 1539, 1540 va 1541-yillarda sodir boʻlgan.

Ivan IV urushlari

Ivan IV Qozon devorlari ostida

Ivan IV voyaga yetmagan paytda chegara toʻqnashuvlari toʻxtovsiz davom etgan, ammo har ikki davlat rahbarlari qoʻshinlarini ochiq mojarolarga jalb qilishni istamagan. 1536-yilda ruslar va tatarlar yangi urush yoqasida boʻlib, Lisikovo yaqinida uchrashgan, ammo jang oldini olingan. Keyingi yillarda qrim xoni oʻz qarindoshi Qozon Safa Gerayi bilan hujumkor ittifoq tuzgan. Safa Geray 1540-yil dekabrida Moskvaga bostirib kirganda, ruslar uni tiyish uchun Qosim tatarlaridan foydalangan. Uning oldinga siljishi Murom yaqinida toʻxtagach, Safa Geray oʻz chegaralariga chekinishga majbur boʻlgan.

1545-yilda Qozonga joʻnayotgan rus qoʻshinlari (zamonaviy qoʻlyozmadan chizma).

Bu muvaffaqiyatsizliklar Safa Gerayning Qozondagi nufuzini zaiflashtirgan. Shohgʻoli vakil qilgan rusparast partiya taxtni bir necha bor egallash uchun yetarli xalq qoʻllab-quvvatlashini qoʻlga kiritgan. 1545-yilda Ivan IV asosan kuch koʻrsatish va rusparast guruhlarni qoʻllab-quvvatlashini namoyish etish uchun Volga daryosiga ekspeditsiya uyushtirgan. 1547–48-yilgi yurishda kam narsa erishilgan va 1549–50-yillar ham deyarli shunday boʻlgan.

1551-yilda Qozonning oxirgi zabt etilishi uchun batafsil rejalarni muhokama qila boshlagan. Podsho Noʻgʻay Oʻrdasiga elchi yuborgan va ular yaqinlashayotgan urushda betaraflikni saqlashga vaʼda bergan. Ar beklar va udmurtlar ham rus hokimiyatiga boʻysungan. 1551-yilda Sviyajskning yogʻoch qalʼasi Uglichdan Volga boʻylab Qozongacha olib kelingan. U 1552-yildagi hal qiluvchi yurishda rus place d'armes sifatida ishlatilgan.

Qozonning zabt etilishi va qoʻzgʻolon (1552–1556)

1552-yilda Qozonning zabt etilishi

Avliyo Vasiliy sobori — 1552-yilgi ruslarning Qozonni zabt etishi yodgorligi

Asosiy maqolalar: Qozon qamali va Qozon qoʻzgʻoloni

1552-yil 16 iyunda Ivan IV 150 000 kishilik rus qoʻshinini Moskvadan Kolomna tomon boshqargan. Ular sharqqa burilishdan oldin Tula yaqinida Devlet Geray boshchiligidagi qrim tatarlarini magʻlub etgan. Podsho Qozonga bosib borgan va tatar poytaxtining yakuniy qamali 30 avgustda boshlangan. Knyaz Aleksandr Gorbatiy-Shuyskiy nazorati ostida ruslar qoʻchqor qurollar, batareya-minora, lağımlar va 150 toʻp ishlatgan. Ruslar Ivan Virodkov, Litva Buyuk knyazligidan nemchin Erazm («Rozmisl») va ingliz muhandisi Butler kabi samarali harbiy muhandislar ustunligiga ega boʻlgan. Qamalchilar shaharning suv taʼminotini toʻsib, 2 oktyabrdagi yakuniy hujumdan oldin devorlarni yorib oʻtgan; bu Qozon shahrining olinishi va istehkomlarining buzilishiga olib kelgan.

Qozonning zabt etilishining asosiy oqibati Moskvaning Oʻrta Volga ustidan nazoratini oʻrnatishi boʻlgan. Boshqirdlar Ivan IV hokimiyatini ikki yildan soʻng qabul qilgan. Podsho Qozon ustidan gʻalabani sharqona xususiyatli bir necha cherkov qurish bilan nishonlagan; eng mashhuri Moskvadagi Qizil maydondagi Avliyo Vasiliy soboridir. Qozon qamali rus tilidagi eng uzun sheʼr — Mixail Xeraskovning Rossiada (1771–1779) dostonining mavzusidir.

Qozon qulagach, mintaqada Qozon qoʻzgʻoloni yoki Qozon urushi (1552–1556) deb atalgan partizan qoʻzgʻoloni boshlangan; u bir necha yil davom etib, 1556-yilda yakuniy bostirilgan. Podsho tatar fuqarolari va boshqa mahalliy xalqlarni nasroniylashtirish va ruslashtirish siyosati bilan javob bergan; bu yondashuv Yekaterina Buyuk davrigacha (hukmronligi 1762–1796) bekor qilinmagan.

Shuningdek qarang

Adabiyotlar

Qoʻshimcha adabiyotlar

  • Трофимов В. Поход на Казань, ее осада и взятие в 1552 г. Kazan, 1890.
  • Коротов И.А. Иван Грозный. Военная деятельность. Moscow, 1952.
  • Казанская история. Moscow-Leningrad, 1954.

Manba

Ushbu sahifa inglizcha Wikipedia maqolasining Russo-Kazan Wars tarjimasi hisoblanadi (CC BY-SA 4.0). Asl mualliflar — maqola tarixida.

Usmonlilar–Gabsburglar urushlari

Yevropadagi 1526–1791-yillardagi urushlar turkumi

Usmonli–fors urushlari

XVI–XIX asrlarda Usmonlilar imperiyasi va Eron oʻrtasidagi urushlar seriyasi